de slaapverwekkende kosmos

God_with_CompassIn verband met het uitwerken van een lezing heb ik me de afgelopen tijd ingelezen in de uiterst boeiende lectuur over de vraag of het universum nu eeuwig is of een begin kent. Die vraag werd in de loop van de Middeleeuwen relevant omdat volgens de joodse, christelijke en islamitische traditie het universum een begin kent. Maar volgens Aristoteles, een vanaf de hoge middeleeuwen populaire Griekse filosoof uit de oudheid, was het universum eeuwig. Zijn argumenten voor die stelling waren zó schrikbarend overtuigend, dat middeleeuwse filosofen en theologen diens standpunt niet zomaar van tafel durfden te vegen.

Heel kort door de bocht geformuleerd, kwamen Aristoteles’ gedachten op het volgende neer. Als het universum een begin had, dan zou de Schepper zich op enig moment hebben moeten bedenken om tot het besluit te kunnen komen het universum in het leven te roepen. Dat is een verandering die zich in die Schepper moet hebben voltrokken, maar dat kan niet.

De Schepper is namelijk uit de aard der zaak oorzaak van alles maar zelf geheel zonder enige oorzaak. Een verandering – het kan niet anders – moet echter een oorzaak hebben. Een verandering duidde bovendien op imperfectie, want verandering is alleen nodig als er een foutje te verhelpen valt. Vanzelfsprekend kon zich dit bij de schepper niet voordoen, want die moest wel – wederom uit de aard der zaak – perfect zijn. Conclusio demonstrandum: het universum moest wel van eeuwigheid af hebben bestaan.

Daar konden joodse, christelijke noch islamitische denkers tegenop en de zo ontstane tegenspraak met de respectievelijke openbaringsgeschriften moest dus op een andere manier worden opgelost. Dat leidde tot een hele reeks van uiterst spitsvondige denkvondsten. Een aantal daarvan waren al voorhanden. Zo had de kerkvader Augustinus al bedacht dat de tijd ook een schepsel was. De vraag wat er vóór de schepping was, werd daarmee zinloos, want het begrip ‘voor’ veronderstelt het bestaan van tijd. Ook de vraag naar het ‘begin’ van het universum werd daarmee irrelevant. Maar de bijbel sprak nu eenmaal over ‘in den beginne’, en dan moest er dus wel een begin zijn geweest, vonden sommigen.

Een andere oplossing was de veronderstelling dat de Schepper het gehele universum op elk willekeurig moment weer opnieuw schiep. Ook binnen dat idee is de vraag naar een begin onzinnig geworden omdat elk moment eigenlijk eenzelfde ‘begin’ is. In zijn meeste extreme vorm had deze opvatting een aantal aparte theologische consequenties. Zo kon dit wereldbeeld helemaal zonder het idee van oorzaak en gevolg. Wat de mens aanzag voor wetmatigheden die konden worden verklaard als oorzaak en gevolg, was dan niets meer of minder dan een ‘gewoonte’ die de Schepper er kennelijk op nahield, om voor ons stervelingen ondoorgrondelijke redenen. Die Schepper kon daar elk moment van afwijken, en zoiets als ‘wonderen’ bestonden dus eigenlijk ook niet.

Aristoteles’ sterkste bewijzen voor het bestaan van een Schepper baseerden zich echter op de wet van oorzaak en gevolg. En heilige schriften hadden het expliciet over wonderen. Niet iedereen vond dit antwoord dan ook een elegante oplossing. In het christendom speelde het nauwelijks een rol. In de soennitische islam kom je het vaker tegen.

Ruimte genoeg dus voor grotere denkers met genuanceerdere oplossingen en die kwamen er dus ook. De Turkmeen (of Pers) al-Farabi (870-950), hier bekend als Alpharabius, en de Pers Ali ibn Sina (980-1037), hier bekend als Avicenna, schreven filosofische werken waarin ze het idee van een eeuwig universum leken te verdedigden. De Pers al-Ghazali (1058-1111), hier bekend als Algazel, was het hartgrondig oneens met – onder andere – deze heren en schreef een lijvig boekwerk met de titel “de Onsamenhangendheid van de Filosofen”. Over de kwestie of de wereld eeuwig was, schreef hij – in vertaling – niet minder dan vijftig pagina’s vol. Die omvang is ongeveer voor de helft te danken aan het feit dat hij de opinies van de filosofen uitgebreid weergeeft, voordat hij ze met het fileermes afslacht. Hij pakte het grondiger aan dan ik in deze blogpost.

Het duurde dan ook even voordat er een respons kwam. In de twaalfde eeuw schreef de Cordobaanse filosoof ibn Rushd (1126-1198), hier bekend als Averroes, een antwoord dat de grapjas de titel “de Onsamenhangendheid van de Onsamenhangendheid” meegaf. De omvang van het hoofdstuk over de eeuwigheid van de kosmos is daarin ten opzichte van al-Ghazali verdubbeld, ook weer omdat ibn Rushd hem uitgebreid citeert voordat hij vakkundig schroot maakt van diens “Onsamenhangendheid”.

Het is buitengewoon slaapverwekkende kost. Er wordt heel slim in geredeneerd, maar als moderne westerling krijg je toch al snel het idee dat de heren zich druk maken om niets. Heel opvallend aan de gehanteerde redeneringen is dat de Schepper (lees: God) consequent behandeld wordt als een buitencategorie voorwerp. Vanzelfsprekend valt God voor al deze gelovigen hors de concour, daar is geen discussie over, maar verder is God een voorwerp als alle andere voorwerpen: weliswaar geen gevolg, maar wel Oorzaak zoals elk ander voorwerp oorzaak kan zijn, bijvoorbeeld. Wie de stijl van dergelijke teksten eens wil proeven, raad ik het laatste hoofdstuk aan van Herman Philipse’s Atheïstisch Manifest uit 1995, waarin hij de vraag naar het bestaan van God probeert op te lossen alsof het een soort rekensom is. Ik moest bij het lezen van al-Ghazali en ibn Rushd tenminste voortdurend aan Herman Philipse denken.

Uiteindelijk is al die slaapverwekkende geleerdheid terecht gekomen bij de Italiaan Thomas van Aquino (1225-1274), waarvan ik sinds kort begrijp waarom hij het verdiende om heilig verklaard te worden: de eindeloze discussies van al die filosofen die hem voorgingen, wist hij samen te vatten tot slechts vier pagina’s.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Geschiedenis, Religie, Wetenschap en getagged met , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

6 reacties op de slaapverwekkende kosmos

  1. Johan Thibaut zegt:

    de leer van oorzaak/gevolg veroorzaakt zelf nu veel problemen, omdat ons wereldbeeld veranderd is, denk ik, als ik mag zeggen

  2. mnb0 zegt:

    “als moderne westerling”
    Nou heb ik al die beroemde namen niet gelezen en ben ik dat ook niet van plan, maar er zit vanuit natuurkundig oogpunt toch meer relevantie in dan je misschien zou denken.

    “Conclusio demonstrandum”
    Dit is typerend voor het Griekse optimisme tav de deductieve methode, die direct verbonden is aan wiskunde. Het is nog niet zo lang dat we weten wat het belang van inductie is. Aristoteles wist dat niet en vele filosofen na hem evenmin.

    “Zo had de kerkvader Augustinus al bedacht dat de tijd ook een schepsel was.”
    Vervang scheppingsdaad door Oerknal en Augustinus van Hippo is onverminderd relevant. Met Bertrand Russell heb ik veel hogere achting voor zijn filosofie dan voor zijn theologie. Zijn beschouwingen over de tijd zijn onverminderd waardevol. Moderne natuurkundigen kunnen het maar slecht eens worden over de vraag of tijd voor de Oerknal een betekenisvol begrip is; persoonlijk denk ik van niet. Tijd is een eigenschap van het Universum.

    “Ook de vraag naar het ‘begin’ van het universum werd daarmee irrelevant.”
    Ik betwijfel of Augustinus van Hippo deze stap maakte.

    “Zo kon dit wereldbeeld helemaal zonder het idee van oorzaak en gevolg.”
    In iets andere vorm is ook dit in de moderne natuurkunde terug te vinden. Quantummechanica is een uitbreiding van de Newtoniaanse Natuurkunde. Alle verschijnselen die door deze worden beschreven worden minstens zo goed door QM beschreven. QM beschrijft er bovendien veel meer. Nu is QM probabilistisch. In wiskundige termen: causaliteit is een extreme vorm van waarschijnlijkheid, namelijk met correlatie 0 of 1. Die doet zich in de praktijk evenmin voor als een perfecte Platonische cirkel.
    De grote vraag is nu hoe de Grote Geünficeerde Theorie (GUT) eruit zal zien. Mijn gok is eveneens probabilistisch. Allerlei natuurkundige verschijnselen hebben in deze opvatting geen oorzaak. Er is geen oorzaak aan te wijzen waarom een radioactief atoom op dit speciale moment uit elkaar valt en niet op een ander moment. Dat lijkt verdacht veel op “de Schepper (die) het gehele universum op elk willekeurig moment weer opnieuw schiep.”

    “raad ik het laatste hoofdstuk aan van Herman Philipse’s”
    Het Atheïstisch Manifest heb ik evenmin gelezen, maar God in the Age of Science wel. Daar had ik, bij een veel rustiger tempo dan ik gewend ben, geen problemen mee. Dat komt wellicht omdat zijn filosofie stevig aan de moderne wetenschap, inclusief natuurkunde, gekoppeld is. Maar ja, ik ben ook altijd verbaasd als mensen geen belangstelling voor natuurkunde hebben. Waar anders kunnen we tegenwoordig relevante antwoorden op de Grote Vragen hopen te vinden?

  3. “Ik betwijfel of Augustinus van Hippo deze stap maakte”

    Ja, die maakte hij, in zoverre dat hij stelde dat er niet zoiets bestond als een ‘vóór de schepping’. Het begrip ‘begin’ wordt dan vanzelf irrelevant, of je moet er een hele andere betekenis aan hechten dan in ‘gewone taal’ zeg maar. Ik zou moeten nazoeken welke oplossing Augustinus nu precies in detail koos.

    • mnb0 zegt:

      Daar mag je dan van mij best een stukje aan wijden, want voor mij als natuurkundeleraar is dat bar interessant. Mij lijkt “er bestaat niets voor de schepping/oerknal” te impliceren dat er juist een begin is. Dat is volgens mij ook de moderne natuurkundige interpretatie. Ik vind het lollig als een intelligent man daar 16 eeuwen geleden iets over te melden had dat tegenwoordige natuurkundigen wellicht missen.
      Zullen we een deal sluiten? Jij schrijft dat stukje over Augustinus, dan plaats ik er een paar relevante natuurkundige links bij. Ik weet zo uit mijn hoofd dat Lawrence Krauss en Victor Stenger er over hebben geschreven; er is vast nog wel meer. Kan leuk worden.

  4. Pingback: Internet | Apoftegma

  5. Pingback: Tijd | Apoftegma

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s