Tijd

GeoTime01Onlangs postte ik een stukje over middeleeuwse gedachten over de eeuwigheid van de kosmos en maakte daarin een opmerking over het tijdsbegrip van de kerkvader Augustinus. Hij stelde dat de vraag ‘wat was er vóór de schepping?’ een zinloze vraag was. Het begrip ‘vóór de schepping’ veronderstelt namelijk dat de schepping zich op enig moment in de tijd heeft afgespeeld en dat de tijd dus al bestond. Augustinus stelde daar tegenover dat ook de tijd een schepsel was, en dat er dus niet zoiets bestaat als ‘vóór de schepping’.

In mijn bijdrage concludeerde ik dat de vraag naar het ‘begin’ van het universum met Augustinus’ visie irrelevant werd. Eén van de reageerders vroeg zich af of Augustinus die stap ook genomen had. Nu ik zijn Belijdenissen gelezen heb, denk ik dat die vraag onbeslist moet blijven: het zou heel goed kunnen, maar het blijkt niet uit zijn tekst.

Zijn gedachten over dit onderwerp worden uitgebreid toegelicht in het elfde hoofdstuk van de Belijdenissen. Die kan ik moeilijk integraal posten, dus ik heb er enkele – originele – citaten bij gezocht die de hoofdlijnen aangeven.

idipsum enim tempus tu feceras, nec praeterire potuerunt tempora antequam faceres tempora. si autem ante caelum et terram nullum erat tempus, cur quaeritur quid tunc faciebas? non enim erat tunc, ubi non erat tempus.

Grofweg vertaald (mijn Latijn is wat roestig):

want juist die tijd heeft U gemaakt, noch zou de tijd kunnen verstrijken voordat U die tijd gemaakt zou hebben. Maar als er voor hemel en aarde geen tijd was, waarom wordt er dan gevraagd wat U toen deed? Want er was geen ‘toen’, toen de tijd er niet was. (XI.13.15)

‘Er was geen ‘toen’, toen de tijd er niet was’ laat meteen zien hoe lastig deze discussie is. De taal die we spreken kent alleen verwijswoorden naar tijdgebonden perioden. De uitspraak ‘toen de tijd niet bestond’ is taalkundig een contradictio in terminis, filosofisch gezien drukt het slechts ongeveer uit wat Augustinus bedoelt. Het volgende citaat komt iets dichterbij en laat zien hoe Augustinus dat gebrek aan passende begrippen probeert op te lossen.

et intellegant te ante omnia tempora aeternum creatorem omnium temporum neque ulla tempora tibi esse coaeterna nec ullam creaturam, etiamsi est aliqua supra tempora.

Vertaald:

dat zij mogen begrijpen dat U voor alle tijd de eeuwige Schepper van alle tijd bent en dat geen enkele tijd samen met U eeuwig is, noch enig schepsel, zelfs als dat iets is buiten de tijd. (XI.30.40)

Augustinus gebruikt – bij gebrek aan beter – het begrip supra tempora, ‘buiten de tijd’. Dat is waar de eeuwigheid zich afspeelt. De eeuwigheid is geen oneindige hoeveelheid tijd, het is iets totaal anders dan tijd. Het is van daaruit dat God alles heeft geschapen – alles, inclusief de tijd. U ziet dat het vermijden van tijdgebonden verwijswoorden heeft geleid tot het gebruiken van ruimtelijke verwijswoorden. Augustinus heeft het er niet over, maar hij zal zich zeker gerealiseerd hebben dat ook dat een noodgreep was: ook ruimte was immers geschapen.

Overigens houdt de kerkvader in bovenstaand citaat de mogelijkheid open dat de schepping niet beperkt is tot de tijdelijkheid: er kunnen ook buiten de tijd schepselen bestaan, engelen bijvoorbeeld, die net zo ‘eeuwig’ zijn als God, maar wel Diens schepselen.

Terug naar de vraag of Augustinus de conclusie heeft getrokken dat in zijn denkraam ‘het begin’ een irrelevant begrip geworden was. Augustinus zelf heeft dat nooit expliciet gezegd, maar hij heeft wel iets gedaan wat op hetzelfde neerkomt: het begrip ‘begin’ wordt door hem – zo lang het over de schepping gaat – anders ingevuld. Het ‘begin’ van de kosmos wordt ‘buiten de tijd’ geplaatst en zo eigenlijk van een geheel andere inhoud voorzien, het is bij Augustinus geen ‘tijdsbegrip’ meer, slechts een ‘scheppingsbegrip’.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Geschiedenis, Religie, Wetenschap en getagged met , , , , . Maak dit favoriet permalink.

7 reacties op Tijd

  1. mnb0 zegt:

    Er is een Engelse vertaling op internet:

    http://www.ccel.org/ccel/augustine/confessions.xiv.html

    Het is alweer een tijdje geleden dat ik dit hoofdstuk gelezen heb, dus ik onthoud mij even van inhoudelijk commentaar. Hier ben ik het als natuurkundeleraar volledig mee eens:

    “To this Augustine devotes a brilliant analysis of the subjectivity of time and the relation of all temporal process to the abiding eternity of God.”
    Vanavond en morgen komt het niet goed uit, dus ik zal pas binnenkort internet afstruinen op moderne natuurkundige interpretaties. Daar valt God uiteraard buiten, maar de vraag naar de eeuwigheid beslist niet.
    Wie niet zo lang kan wachten:

    http://www.hawking.org.uk/the-beginning-of-time.html
    http://curiosity.discovery.com/question/time-before-big-bang
    http://discovermagazine.com/2013/september/13-starting-point

    Dat er grappen over het onderwerp gemaakt kunnen worden geeft aan wat voor serieuze zaak dit onderwerp is:

    http://news.sciencemag.org/physics/2014/04/scientists-find-imprint-universe-existed-big-bang

    • Augustinus maakt aan het begin van zijn verhandeling over de tijd ook een grap:

      Ecce respondeo dicenti, `quid faciebat deus antequam faceret caelum et terram?’ respondeo non illud quod quidam respondisse perhibetur, ioculariter eludens quaestionis violentiam: `alta,’ inquit, `scrutantibus gehennas parabat.’

      Dat blijkt nog lastig te vertalen, ik hoop dat dit hem ongeveer is:

      Zie, hoe zou ik hen antwoorden die zeggen: ‘Wat deed God voordat Hij hemel en aarde maakte?’ Ik antwoord hen niet wat iemand als antwoord wordt toegedicht, die de kracht van de vraag schertsenderwijs ontweek en zei: ‘Voor hen die te diep wroeten, bereidde Hij de hel voor.’

      • Klaas zegt:

        Domme vraag van iemand die geen Latijn of Arabisch kent:
        `alta,’ inquit, `scrutantibus gehennas parabat.’
        Uit vroeger gelezen foute boekjes (Karl May!) lijk ik me te herinneren dat “Djehenna” het Arabische woord voor hel is? Is hel in het Latijn niet “Inferno” (dank U, Dante)? Wat houdt dat in voor het taalgebruik van Augustinus?

  2. Leuke vraag!
    Het woord is oorspronkelijk Hebreeuws: gehinnom. In oorsprong sloeg het op een dal dat ‘Dal van de zoon van Hinnom’ (ge ben-Hinnom) heette en dat op de één of andere manier geassocieerd is geraakt met de hel. Het woord is via Aramees zowel in het Arabisch als in het Grieks (de taal van het NT) terecht gekomen.

  3. mnb0 zegt:

    Het heeft even geduurd, maar hopelijk is het resultaat de moeite waard.
    Allereerst een link, die laat zien dat we sinds Augustinus nog niets zijn opgeschoten:

    http://www.universetoday.com/15051/thinking-about-time-before-the-big-bang/

    Augustinus mag zijn betoog over tijd begonnen zijn met een grap, de grap heeft een serieuze kern, als we hel als een metafoor opvatten. Die hel ziet er als volgt uit:

    “95% of the universe is unaccounted for.”
    “Our universe just doesn’t look natural.”
    “Carroll stressed this point — any research on these topics is generally considered speculation at this time.”

    Natuurkundigen zijn volledig bereid af te dalen in die hel:

    “in order to answer our questions about the universe and the arrow of time, we might need to consider what happened before the Big Bang.”

    Natuurlijk speculeren ze er op los, zoals zoveel intelligente mensen doen sinds een eeuw of 25. Dus krijgen we voorstellen als het multiversum, wat Augustinus’ verbeelding te boven ging (niet dat we hem dat kwalijk mogen nemen). Twee speculaties zijn terzijde geschoven. De Steady State is er één van (en daarmee zou Augustinus ongetwijfeld instemmen):

    http://www.hawking.org.uk/the-beginning-of-time.html

    “the graph of the number of radio sources, against there strength, went up much more sharply at low source strengths, than the Steady State theory predicted.”

    Een andere is de singulariteit, die volgt uit de Algemene Relativiteitstheorie:

    “it doesn’t take into account, the Uncertainty Principle of Quantum Mechanics, which says that an object can not have both a well defined position, and a well defined speed”

    Een paar speculaties die nog in omloop zijn en aldus het punt van Carroll illustreren:

    “… have proposed that space and imaginary time together, are indeed finite in extent, but without boundary. They would be like the surface of the Earth, but with two more dimensions.”
    Even verder spreekt Hawking, zoals het een goed speculator betaamt, zichzelf tegen. Hij kiest de kant van Augustinus:

    “the universe has not existed forever. Rather, the universe, and time itself, had a beginning in the Big Bang.”
    Dat weerhoudt hem er niet van zich elders eveneens af te vragen wat er voor de Big Bang gebeurde:

    http://web.uvic.ca/~jtwong/

    Zijn conclusie is dezelfde als hierboven. Merk op hoe hij Augustinus’ “god” vervangt door een concept dat ik alleen maar metafysisch kan noemen, namelijk het instanton:

    http://web.uvic.ca/~jtwong/Hawking-Turok.htm

    Wat Augustinus zich evenmin kon voorstellen is dat tijd nauw verbonden zou worden met ruimte, met dank aan Einstein. De vraag wordt nu alleen een beetje anders geformuleerd. In plaats dat we niet weten wat tijd is, weten we niet meer wat tijd-ruimte nou eigenlijk is. Wel weten we dat we alleen iets zinnigs over tijd kunnen beweren in relatie tot alle andere eigenschappen van het Universum. Ik gok erop dat dat Augustinus zou hebben bevallen. Wat hem niet zou bevallen is het toevalselement (technische term: waarschijnlijkheid).

    http://infidels.org/library/modern/vic_stenger/otherside.html

    “We can label as t = 0 the time at which the initial quantum fluctuation takes place. The expansion then proceeds on the positive side of the t-axis.”
    Reken maar dat Stenger niet bang is voor de hel a la Augustinus.

    “what about the negative side of the t-axis, the other half dimension”
    Het resultaat:

    “a scenario for an infinite, eternal, and symmetric universe that had no beginning. The quantum fluctuation occurs at one particular spatial point in an infinite void. Obviously it could have happened elsewhere in this void as well. This multiple universe scenario …”
    Het speculeren stopt hier niet:

    http://blog.talkingphilosophy.com/?p=4754

    “the real issue is not where our particular universe came from but where the multiverse came from. This question has an easy answer: the multiverse is eternal. So, since it always was, it didn’t have to come from anything.”
    Er is minstens één moderne collega van de filosoof Augustinus die begrepen heeft wat dit betekent:

    http://www.colorado.edu/philosophy/vstenger/Godless/ImpGodChapter.htm

    “philosopher Keith Parsons has pointed out, “To say the universe is infinitely old is to say that it had no beginning—not a beginning that was infinitely long ago.””

    Allemaal erg fraai, maar wat is tijd nu eigenlijk? Deze mijnheer stelt wel de vraag, maar geeft eigenlijk geen antwoord (al is wat hij schrijft correct, wat gecontroleerd kan worden met de bovengenoemde links).

    http://physics.about.com/od/timetravel/f/doestimeexist.htm

    Dat deed Augustinus dan toch beter.
    Dit zal wel de moeite waard zijn, maar is helaas niet toegankelijk:

    http://www.scientificamerican.com/article/is-time-an-illusion/

    Nog wat totale gekte (waarmee ik niet stel dat het incorrect moet zijn), dat ik niet goed meer kan volgen:

    View story at Medium.com

    “And it (tijd) exists only for observers inside the universe. Any god-like observer outside sees a static, unchanging universe.”

    Om Augustinus nog eens bevestigd te zien eindig ik met

    http://www.thegreatcourses.com/tgc/courses/course_detail.aspx?cid=1257&ai=70638&cm_mmc=youtube-_-brand-_-video-_-1257

    De titel van voordracht 1 is “Why time is a mystery.”
    Dat had Augustinus dus ook al door. Ik eindig dan ook met het voortreffelijke citaat

    “What, then, is time? If no one asks me, I know what it is. If I wish to explain it to him who asks me, I do not know.”

  4. Pingback: Het schip der redding | Apoftegma

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s