Een fundamentalist …

a-fundamentalist-goes-to-heavenBij het woord ‘fundamentalist’ denken mensen doorgaans aan lieden met – op zijn gunstigst – nogal letterlijke geloofsopvattingen en – op zijn slechtst – aan gewelddadigheid. Dat doet geen recht aan het werkelijke gebruik van dat woord, dat weliswaar ooit is uitgevonden om een groep christenen aan te duiden met nogal vergaande ideeën, maar tegenwoordig ook voor niet-gelovigen en zelfs atheïsten wordt gebruikt. Het wordt ook gebruikt voor gelovigen die beslist niet gewelddadig zijn. Daarom een poging tot het definiëren van wat een fundamentalist is, zonder inhoudelijk te refereren aan geloof of overtuiging, in zeven kenmerken.

… erkent slechts één waarheid.

Geen fundamentalist zonder zijn ene waarheid. Anderzijds is aan de simpele overtuiging dat er maar één waarheid zijn kan op zichzelf niets fundamentalistisch, maar voor een fundamentalist is het wel een onvoorwaardelijke voorwaarde. Wie meent dat twee of meer dingen tegelijkertijd waar kunnen zijn, kan geen fundamentalist meer worden.

… acht die waarheid ook vatbaar in taal.

Belangrijker is het idee dat taal een afdoende instrument vormt om die ene waarheid uit te drukken. Er zijn duizend en één redenen te verzinnen waarom taal wel eens tekort zou kunnen schieten als het over bepaalde onderwerpen gaat, maar daar hebben velen, waaronder fundamentalisten, geen boodschap aan. Kenmerkend voor fundamentalisten is dat ze de vraag naar de toereikendheid van taal vaak niet eens stellen: het is een impliciete vooronderstelling van hun gedachtewereld.

… meent dat zijn overtuigingen volstrekt logisch zijn.

‘Wie logisch nadenkt, komt uiteindelijk uit bij het katholieke geloof.’ Aan het woord was de pastoor die enkele jaren geleden meende te kunnen volharden in het luiden van zijn kerkklokken op een onchristelijk vroeg uur in de ochtend, ook na protesten uit de buurt over nachtploegwerkers en huilbaby’s. Het is één van de meest kenmerkende citaten die ik ken om fundamentalisten te omschrijven. Een fundamentalist is overtuigd van de logica van zijn ideeën, ja vaak zelfs van de volstrekte vanzelfsprekendheid ervan. Wat hij denkt, hoeft alleen nog maar goed uitgelegd te worden en wie het niet van hem aanneemt, heeft slechts een betere uitleg nodig of wil het niet weten.

… heeft overal een antwoord op.

Twijfel en onzekerheid zijn de fundamentalist vreemd. Je kunt het zo gek of onverwacht niet verzinnen: een fundamentalist zal op kritische vragen altijd een antwoord hebben. Hij zal nooit zeggen dat hij iets niet weet, dat iets een mysterie is of dat zijn antwoord slechts uit vermoedens bestaat. Hij zal eventueel wel om tijd vragen om het antwoord – dat er vanzelfsprekend is – even ergens op te zoeken of na te vragen bij een hogere deskundige, om het op een later tijdstip alsnog te geven.

… doet niet aan interpretatie.

Een fundamentalist ziet interpretatie veelal als een instrument om de betekenis van een uitspraak te veranderen ten opzichte van de eigenlijke betekenis. Dat is wat hijzelf nu juist niet wil doen. In plaats daarvan zal een fundamentalist doorgaans een beroep doen op ‘wat er stáát’ of ‘wat er gezegd werd’, zonder zich verder druk te maken om ‘interpretatie’. Het is fundamentalisten niet tot buitengewoon lastig uit te leggen dat een letterlijke interpretatie óók een interpretatie is en net zo goed onderbouwd moet worden als elke andere uitleg. Het is vaak ook erg lastig om – met een fundamentalist in de buurt – terug te komen op een eenmaal gebruikte formulering, wanneer blijkt dat die niet toereikend is geweest. Alleen een aardige fundamentalist zal u op het hart drukken dat het natuurlijk wel de bedoeling is dat u precies zegt wat u bedoelt: geen slordigheid!

… werkt nooit met meerduidigheid.

Fundamentalisten wordt vaak letterlijkheid verweten, maar dat is niet helemaal terecht. Zij kunnen prima omgaan met teksten die bijvoorbeeld overdrachtelijk bedoeld zijn. Maar die teksten zijn dan ook uitsluitend zo bedoeld. Het idee dat een tekst meer dingen tegelijk kan betekenen, dat is iets waar een fundamentalist helemaal niks mee kan. Zoiets staat helderheid en duidelijkheid in de weg, het maakt meerdere waarheden mogelijk. Meerduidigheid is des duivels oorkussen.

… moet wel neerkijken op andersdenkenden.

Eigenlijk is dit geen uniek kenmerk, maar een gevolg van alle voorgaande punten. Wie meent dat zijn waarheid de enige is, dat die volkomen logisch is en prima in taal kan worden verwoord, heeft een probleem: als het allemaal zo simpel is, waarom denkt dan niet iedereen als de fundamentalist? Daar zijn wel ontsnappingsmogelijkheden voor. Zo kan de fundamentalist bijvoorbeeld aannemen dat andersdenkenden de waarheid tot dusverre nog niet goed uitgelegd hebben gekregen, of door andere andersdenkenden hartgrondig verkeerd zijn voorgelicht. Dan is het natuurlijk best een klus om ze het licht te laten zien. Toch hebben al die oplossingen één ding gemeen: ze zijn van tijdelijke aard. Hoe langer een fundamentalist geconfronteerd wordt met oprechte andersdenkendheid, hoe nijpender het voor hem wordt om zijn toevlucht te zoeken tot madness or malice: andersdenkenden moeten wel gek zijn, of kwaadwillend.

Het is dit laatste kenmerk dat sommige fundamentalisten kan doen afglijden naar gewelddadigheid, in gedachten, in woorden, in daden of in alle drie, dus het is niet zo vreemd dat mensen bij ‘fundamentalist’ direct aan allerlei vormen van geweld denken. Geweld valt ook behoorlijk op.

Er is een ander – veel onzichtbaarder – fenomeen dat ook een direct gevolg is van alle bovenstaande kenmerken. Wie denkt dat zijn overtuigingen goed geformuleerd kunnen worden, logisch, overtuigend en vanzelfsprekend zijn, spiegelt zichzelf voor dat het overtuigen van de ander eigenlijk heel gemakkelijk moet zijn. Dat is waarom fundamentalisten zo makkelijk met u in discussie gaan, ze zien het als een eitje. Maar ondertussen meten ze zichzelf zo wel vaardigheden aan die vele malen groter zijn dan hun werkelijke capaciteiten. In het koesteren van dat ideaal kan een fundamentalist waarlijk meelijwekkend zijn.

 

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Religie en getagged met , . Maak dit favoriet permalink.

2 reacties op Een fundamentalist …

  1. mnb0 zegt:

    @1: Er zijn ook mensen zoals ik, die menen dat waarheid in filosofische en wetenschappelijke zin een begrip zonder betekenis is (dagelijks gebruik is iets anders), simpelweg omdat de waarheid – begrepen als absoluut, onveranderlijk en eeuwig – toch onkenbaar is.
    @2: Als punt 1 correct is hoeven we ons ook niet te bekreunen over vraag of we waarheid in taal kunnen uitdrukken.
    @3: Ik kan me niet herinneren ooit iemand tegengekomen te zijn die de eigen meningen onlogisch vond, dus dit lijkt me nogal een leeg criterium. “Wie logisch nadenkt wordt uiteindelijk atheïst” is net zozeer op mij van toepassing. Anders zou ik immers van standpunt veranderen.
    @4: Zelfs fundamentalisten erkennen niet overal een antwoord op te hebben. Er is er niet één die claimt supergeleiding bij relatief hoge temperatuur te kunnen verklaren. Dat vind ik wel een beetje jammer, want een dergelijke theorie hebben ook natuurkundigen (nog?) niet.
    @5 en 6: Literalisme is inderdaad essentieel. Maar ook de extreemste fundamentalist houdt dat niet vol, omdat Heilige Boeken de vervelende gewoonte hebben allerlei tegenstrijdigheden te bevatten. Om die weg te redeneren zal elke fundamentalist gaan interpreteren. Hij/zij zal echter doodleuk verklaren dat deze interpretatie de enige logische en dus de enige mogelijke is.
    @7: Klopt als een bus. Wegens onaangenaam karakter heb ik op internet uitgebreid met zowel Nederlandse als Engelstalige christenfundamentalisten gediscussieerd. Op een gegeven moment raken hun argumenten op, lopen ze vast en raken geëergerd. Daar werk ik van harte aan mee, want niets is zo doorzichtig en weinig zo belachelijk als een geërgerde fundamentalist.
    @8: Uw laatste paragraaf slaat de spijker op de kop.

    Toch ben ik het met Karen Armstrong eens dat uw lijstje niet geheel bevredigend is. Het ontkent het historische en sociale karakter van het fundamentalisme. Historisch gezien is Darwin van groot belang; fundamentalisme was een reactie daarop. Sociaal gezien is fundmentalisme een reactie op de steeds grotere invloed van wetenschap en techniek op de samenlevingen. Daarom voeg ik nog een punt toe, welke mi essentieel is:

    Als geloofsovertuiging en wetenschap conflicteren (en ik zeg niet dat dat altijd en automatisch het geval is) zal de fundamentalist onmiddellijk concluderen dat de wetenschap er naast zit. Zelfs als de fundamentalist het niet toegeeft – Ken Ham heeft bv. een geheel eigen definitie van wetenschap, die nauwelijks iets te maken heeft met wat u doet – komt dit binnen de kortste keren boven water.
    Om deze redenen denk ik dat het geen zin over fundamentalistische atheïsten te reppen. Ze hebben geen fundament om op te bouwen. Daarom kunnen atheïsten nog wel star en bigot zijn. Maar ik denk dat de term “dogmatische atheïsten” een betere uitdrukking is. Persoonlijk vind ik hen erger dan fundamentalisten. Laatst kwam ik er één tegen die beweerde dat religies altijd met elkaar wedijveren. Toen ik een voorbeeld gaf van het tegendeel (indachtig de woorden van Richard Feynman, zie onder) gaf hij als “doorslaggevend” argument dat deze gelovigen hun religieuze plicht verzaakten.

    http://www.brainyquote.com/quotes/quotes/r/richardpf160383.html

    PS: ik moet nog steeds de tijd zien te vinden om uitgebreid achter de moderne natuurkundige opvattingen over de tijd aan te gaan.

  2. Dat geeft niet. Zoals de Ieren zeggen: ‘When God created time, He made plenty of it.’
    Ik ben even aan het denken gezet door je gebruik van het woord ‘dogmatisch’ ipv ‘fundamentalistisch’. Ik moet nog eens naar mijn post gaan kijken…

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s