Een kleine filosofie van de contra-kennis

HawkingKnowledgeAlweer een hele tijd geleden blogde ik over mijn artikel in Kleio, waarin ik het begrip contra-kennis introduceerde. Dat artikel ging over de kruistochten, meer speciaal: over de samenwerking tussen christenen en moslims tijdens de kruistochten, en het gebruik dat er van de geschiedenis van de kruistochten wordt gemaakt door verschillende kampen in het moderne politieke spectrum. Ik noemde daarbij de evolutieleer en de klimaatsverbetering als voorbeelden van vakgebieden waar ook contra-kennis rondwaart. In een andere post noemde ik de door het westen overgenomen kennis van de Arabieren als een laatste voorbeeld. In de eerste post probeerde ik een definitie te geven van wat contra-kennis was.

Een manier van wetenschapsbeoefening die zich afzondert in facties en primair ten dienste staat van de politieke doelen van die facties

Daar gaf ik een paar voorbeelden bij: creationisten die met eigen wetenschappers, eigen onderzoeksscholen en eigen publicaties, die ook bij voorkeur naar elkaar verwijzen in plaats van naar iemand ‘van buiten’, proberen de evolutietheorie onderuit te schoffelen; culturalisten die menen dat de moslims alleen kennis van andere volken hebben doorgegeven, kennis die bovendien ook via andere kanalen beschikbaar was, om het belang van de islam als invloed op de ontwikkeling van de westerse cultuur te bagatelliseren.

Mijn definitie dekt het doel van contra-kennis – primair ten dienste staan van eigen politieke doelen – en de organisatie – afgezonderd in op zichzelf gerichte facties – maar geeft niet goed aan wat het nu eigenlijk is. Daar ben ik ook nog niet helemaal uit, maar er zijn wel een aantal kenmerken – die ik hieronder inventariseer – die de aanpak van culturalisten, klimaatsceptici, creationisten en andere apologeten gemeen hebben en die mogelijk kunnen leiden tot een betere definitie van het begrip: contra-kennis…

…doet aan cherry picking

Geen contra-kennis zonder het selectief gebruik van feiten, bronnen, onderzoeksresultaten en citaten. Niet alles wat cherry picking is, is ook meteen contra-kennis, maar een knappe jongen die contra-kennis weet te produceren zonder. Het is theoretisch wel mogelijk trouwens, zie hierna.

…dient zonder bezwaren een politiek doel

Klimaatsceptici twijfelen aan de reguliere wetenschap rondom de ontwikkeling van de globale temperatuur, maar hun bevindingen worden doorgaans direct gebruikt om onwelkome bestuursmaatregelen te voorkomen of verzachten, geen klimaatscepticus die daar wat van zegt of dat gegeven problematiseert. Creationisten willen voorkomen dat aan hun geloof tegenstrijdige ideeën ingang vinden in het onderwijs. Dat heeft een religieuze motivatie, maar het is een politiek doel. Geen creationist die daar wat tegen heeft. Culturalisten brengen meningen aan de man over historische gebeurtenissen in een ver verleden, maar zetten die – zonder enige problematisering – in in de discussie over de ‘multiculturele samenleving’ nu.

…werkt in facties

Contra-kenners hebben rugdekking nodig – anders sta je er maar alleen voor – die doorgaans wordt gecreëerd door een eigen club te vormen waarbinnen iedereen gebruik maakt van elkaars bevindingen en publicaties. Bij creationisten zie je dat het duidelijkst. Die hebben eigen wetenschappers, eigen tijdschriften en eigen netwerken om aan contra-kennisverspreiding te doen. Dat maakt het ook mogelijk om in discussies met buitenstaanders op de proppen te komen met argumenten van het type: ‘maar kent u het goed gedocumenteerde onderzoek van meneer X dan niet?’ of: ‘hoezo houdt u eigenlijk uw vakgebied bij als u tijdschrift Y niet eens inziet?’ Waarmee ik bij het volgende punt kom.

…brengt zo nodig tegenstanders in discrediet

turin_shroud_faceEr bestaat contra-kennis zonder persoonlijke aanvallen, maar het kan ook zo ver gaan als het opzetten van een complete complottheorie. Onder Lijkwade van Turijn-aanhangers waart een verhaal rond over een laboratoriummedewerker van één van de centra die de – fatale – koolstofdatering uitvoerde, waarmee gesuggereerd wordt dat er sprake zou zijn van een cover up. Ongeacht of dat waar is (de man was in werkelijkheid al jaren zwaar depressief), moet zoiets niet blijken uit persoonlijke omstandigheden, maar uit de feitelijke onderzoeksresultaten. Ergens in het midden zit bijvoorbeeld Arabist Hans Jansen die het in zijn boek over de kruistochten bestond om niet onvermeld te laten dat Thomas Asbridge – die enkele aan Jansen onwelgevallige meningen debiteerde over de kruistochten – zijn boeken geschreven had in Londen, waar toch wel héél veel moslims wonen.

…biedt argumenten aan tot een exact uitgekiend niveau

Ik vermoed dat juist dit kenmerk van contra-kennis contra-kennis maakt, maar ik moet de cryptische omschrijving in het kopje vrees ik even uitleggen. Contra-kenners bieden tegenargumenten tot een bepaald niveau van nuancering of kenniscomplexiteit, waarbij gebruik gemaakt wordt van het feit dat boven dat niveau de stof ineens veel moeilijker wordt.

MHMD_Jes64-11xcfEen simpel voorbeeld. Er zijn islam-apologeten die beweren dat Mohammed in het bijbelboek Hooglied al voorspeld wordt (in Hgl 5:16). Het leren lezen van Hebreeuwse letters is vrij eenvoudig en het feit kan dan ook tamelijk makkelijk worden gechecked: het klopt, de letters מחמדmhmd staan inderdaad in de Hebreeuwse grondtekst en ze vormen ook het Hebreeuwse equivalent van het Arabische محمد, mḥmd. Maar je moet iets van Hebreeuwse grammatica weten om te herkennen dat er een meervoud staat – mhmdim, dus waar zijn de andere Mohammeds dan? – en iets aan woordenschat beheersen om te zien dat de naam Mohammed hier totaal niet in het zinsverband past. Je moet weten wat een concordantie is, en hoe je die kunt gebruiken, om erachter te komen dat hetzelfde woord nog 12 keer elders in de bijbel voorkomt en ook in die contexten niet als een eigennaam kan worden opgevat (hierboven een voorbeeld uit Jes 64:11).

guido_vd_werf_aantal_dagen_temperatuur_debilt-380x300Recentelijk maakte een klimaatscepticus gebruik van reguliere onderzoeksresultaten om aan te tonen dat de temperatuur in Nederland helemaal niet steeg. Eén van degenen die gehakt maakte van die stelling had nevenstaande illustratie nodig om te laten zien hoezeer hier sprake was van cherry-picking. Het is een ingewikkeld diagram waar je even op moet studeren voor je begrijpt wat ermee wil worden gezegd. Het zijn niet alleen mensen met een tekort aan intelligentie of doorzettingsvermogen die op zo’n moment afhaken. Ook mensen met een normale tot hoge intelligentie haken af wanneer ze te druk zijn of anderszins geen tijd hebben. Tenslotte zijn er die uit managerial habit terugdeinzen voor inhoudelijke bijdragen, daar hebben ze personeel voor. Diezelfde managerial habits zorgen er ook vaak voor dat er niet altijd even goed naar dat personeel geluisterd wordt. Herkent u de bestuurder al?

…speelt op ongeloof bij het publiek

Wie bovenstaande klimaatgrafiek eenmaal heeft begrepen, komt tot de conclusie dat de scheikundige en statisticus die ermee wordt bekritiseerd een wél héél vergaande fout heeft gemaakt. Een fout die iemand die van de toch bepaald lastige vakken scheikunde en statistiek is, nooit zou maken. Dat ben je althans geneigd te geloven. De conclusie ligt dan voor de hand: de criticus zal het ook wel scherp spelen en de hele zaak zal vast een stuk ingewikkelder en genuanceerder liggen.
Het zou best eens zo kunnen zijn dat dit punt slechts een effect van het voorgaande is en geen bewuste aanpak, maar het verklaart wel waarom contra-kenners graag gebruik maken van wetenschappers met enige reputatie in of rond het gebied waarover ze praten. Bovenstaande scheikundige cum statisticus-met-een-mening-over-de-klimaatverbetering is er één en ik noemde Arabist Hans Jansen al uit het culturalistische kamp.

…is genest in een paradigma

C14_CREATIONISTISCHNet als dat contra-kenners bij voorkeur verwijzen naar andere contra-kenners, maakt goed uitontwikkelde contra-kennis gebruik van andere contra-kennis. Lijkwade van Turijn aanhangers en jonge-aarde-creationisten hebben vaak hele theorieën paraat over de onbetrouwbaarheid van isotopendateringen, waaronder de koolstofmethode. Dat zijn vaak imposante lijsten van fouten die ooit zijn gemaakt met dateringen in combinatie met gewoon reguliere wetenschappelijke kennis. Dat bijvoorbeeld te dateren materiaal in de loop van zijn geschiedenis verarmt of verrijkt kan zijn geraakt met het te onderzoeken isotoop, waardoor een datering verkeerd kan uitvallen, is gewoon wáár. Dat voor dergelijke processen correctiemethodes beschikbaar zijn trouwens ook, maar voordat ik u mijn hele verhaal over isotoopfractionering heb uitgelegd, ben ik wel een blogpost of drie verder (zie twee punten hiervoor).

Met culturalisten kun je doorgaans over elk denkbaar aspect van de islam een boom opzetten. Ze weten vaak zoveel beter wat islam inhoudt dan moslims zelf, dat je inmiddels kunt spreken van een eigen theologische school, een islamitische stroming buiten de islam.
Het stelsel, of misschien is ‘bouwwerk’ een beter woord, van elkaar wederzijds ondersteunende stukjes contra-kennis zorgt ervoor dat afzonderlijke standpunten erbinnen veel lastiger kunnen worden ontkracht. Wie het hele bouwwerk bij de hoorns wil vatten, zit al snel met het probleem waar in vredesnaam te beginnen.

…maakt goed gebruik van de 80-20-regel

Iedereen die ooit iets over management heeft geleerd, kent de uitspraak dat je 80% van het werk in 20% van de tijd doet, maar dat de laatste 20% van het werk zo lastig is dat je er de resterende 80% van je tijd aan kwijt bent. Bij wetenschap werkt dat ook ongeveer zo: de eenvoudige beginselen vergen enige inspanning, maar het wordt pas echt lastig bij de toepassing in de praktijk, de ifs and buts, de nuances. Wetenschap gaat voor het maximum en gooit zich in die laatste 80% tijd en moeite, want het wil begrijpen, kennis oogsten. Contra-kenners hoeven zo ver niet te gaan: het optimum is genoeg, want daar oogst je de grootste hoeveelheid resultaat tegen de kleinst mogelijke inspanning. Dat resultaat is geen kennis, maar politieke medestanders, kiezers, publieke invloed.

Naschrift:
Bij het zoeken naar een passend plaatje bij het begrip contra-kennis kwam ik er achter dat er in 2008 een boek verschenen is met de titel Counter Knowledge,  van Damian Thompson, dat ook ongeveer gaat over waar ik hierboven over schrijf. Tot mijn grote teleurstelling ben ik dus niet de uitvinder van het begrip…

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Samenleving, Wetenschap en getagged met , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

15 reacties op Een kleine filosofie van de contra-kennis

  1. mnb0 zegt:

    “creationisten die met eigen wetenschappers, eigen onderzoeksscholen en eigen publicaties”
    Dat van die eigen onderzoeksscholen is nogal dubieus, omdat zelfs op hun eigen websites en in hun eigen tijdschriften nauwelijks enige publicatie van onderzoek te vinden is. U kunt natuurlijk de term onderzoek oprekken zodat het nieuws scannen op feitjes die de vooropgezette conclusies bevestigen (dwz kersenpukken en mine-quoten) er ook onder valt. Maar is dat werkelijk uw bedoeling?
    Uw punt is daarmee niet minder duidelijk.

    Inmiddels heb ik minstens zes jaar ervaring met creationisten op internet. Dit echter

    “maar kent u het goed gedocumenteerde onderzoek van meneer X dan niet?”
    is geen populaire reactie onder hen – precies omdat creationisten vrijwel nooit goed gedocumenteerd onderzoek doen. Afbeeldingen als deze

    roepen alleen maar hoongelach op.
    Die rechter mijnheer is de ietwat mysterieuze David Rives, mijn favoriete creationist. Die man weet de reguliere wetenschap keer op keer te “weerleggen” op een niveau van een niet al te slimme tienjarige. De spullen op de foto zijn van hem. Keiharde creawetenschap, wat die man beoefent! Plus hij is sexy op een Amerikaans-fundamentalistische manier. Schattig!

    Twee laatste opmerkingen. Hoewel zelf hardcore atheïst heb ik niet de illusie dat atheïsten per definitie rationeler zijn. Dus hebben we Jezusmythologie, waar JonaL door zijn boek ook mee te maken krijgt. Het zou aardig te zijn als u naging hoe uw analyse op hen van toepassing is.
    Ten tweede zou u kunnen nagaan in hoeverre contra-kennis en pseudowetenschap elkaar overlappen en vooral wat de verschillen zijn.

  2. mnb0 zegt:

    En jawel, juist vandaat slaat mijn favoriete creationist weer toe. Vreest niet, het kost hem nog geen twee minuten om evolutie te weerleggen (merk op: dat is net zo iets als electriciteit weerleggen).

    http://www.wnd.com/2014/11/evolution-is-dead/?cat_orig=faith

    Kent u ook maar één creationist die David Hume en Friedrich Nietzsche er ook nog bij weet te slepen? Precies. Ik stel dan ook dat u de toekomst van het creationisme hebt gezien.
    OK, nu we zijn bijgekomen van het lachen moet ik nog enige relevantie uit de hoge hoed toveren (ik geef het eerlijk toe, het is alleen maar een excuus om mijn held te promoten). In hoeverre is dit nog contra-kennis en pseudowetenschap? Daar zou ik graag de mening van RichardK over willen hebben.

  3. In de tijd dat ik nog fysische geografie studeerde, heb ik wel publicaties gezien van creationisten met verslag van eigen onderzoek. Vraag twee is natuurlijk of dat onderzoek helemaal voldoet aan de regelen der kunst, maar dat vind ik binnen deze discussie minder belangrijk. Het gaat namelijk vooral om het gebruik dat ervan gemaakt wordt: de tegenstander in discrediet brengen omdat hij onderzoek niet kent of er geen antwoord op heeft. Natuurlijk is dat omdat ze er niet in geinteresseerd zijn, maar ondertussen kennen ze het dus niet en weten het te vaak niet fatsoenlijk te weerleggen.
    Ik heb in de VS ooit een geoloog horen klagen over zijn collega-wetenschappers, die consequent creationisten onderschatten en meenden het in een discussie wel van ze te kunnen winnen. Niet dus: creationisten – aldus deze man – waren gewoon beter in het winnen van een discussie en daarbij maakten ze veelvuldig gebruik van ‘onderzoek’ dat hun tegenstanders niet kenden en van reguliere fouten in reguliere wetenschap waar ze zo snel geen normale verklaring voor paraat hadden.
    Er is pseudowetenschap zonder contra-kennis (want zonder politiek doel) en ik vermoed dat er ook contra-kennis te vinden is zonder pseudo-wetenschap (cherry picking uit reguliere wetenschap zou mogelijk moeten zijn). Het is vooral het doel dat beide begrippen uit elkaar houdt: contra-kennis heeft een politiek doel. Pseudowetenschap kan gewoon een clubje afgedwaalde enthousiastelingen zijn.

    • mnb0 zegt:

      “creationisten – aldus deze man – waren gewoon beter in het winnen van een discussie”
      Naar mijn indruk is dit inmiddels verleden tijd.

  4. Als om de waarheid te illustreren van je bewering dat contra-kenners nogal intimiderend te werk kunnen gaan, krijg ik vandaag een mailtje van iemand die veel schrijft over de oude wereld.

    Na bedreigingen te hebben ontvangen, heeft die maandenlang politiebescherming gehad.

    • Ik zou intimidatie niet willen scharen onder contra-kennis. Intimidatie heeft als doel een individuele wetenschapper het zwijgen op te leggen. Contra-kennis, meer bijzonder het in discrediet brengen van een wetenschapper, heeft als doel eenmaal geuite uitspraken ongeloofwaardig te maken op basis van – doorgaans – bijkomstigheden.

  5. Hoe betrouwbaar is dit artikel eigenlijk? Zonder kennis van zaken wordt wetenschappelijk gefundeerde kritiek op de koolstofdatering van de Lijkwade van Turijn afgedaan als een complete complottheorie. Wetenschappelijk is gewoon bewezen dat die datering een mislukking was. De leeftijd van een gerepareerde hoek was gedateerd, niet de lijkwade zelf, volgens een peer-reviewd wetenschappelijk artikel, zie verder http://greatshroudofturinfaq.com/Science/Dating/index.html en het artikel zelf http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040603104004745 waarin o.a. staat “Preliminary estimates of the kinetics constants for the loss of vanillin from lignin indicate a much older age for the cloth than the radiocarbon analyses … The radiocarbon date was thus not valid for determining the true age of the shroud.

    • Het ís ook een complete complotheorie. De suggestie dat een stukje reparatie zou zijn (mee)gedateerd is te zot voor woorden: iedereen die zich bezig hield met de lijkwade wist destijds waar de reparaties zaten en waar het oorspronkelijke doek. Kleinere reparaties moeten ook goed zichtbaar zijn geweest voor de textielexperts die erbij waren toen de monsters werden genomen uit de lijkwade. De suggestie van die reparatie is al heel oud, ooit gepubliceerd in een (niet-peer reviewed) tijdschrift van lijkwade-aanhangers en gebaseerd op inspectie van foto’s in plaats van de lijkwade zelf.

      Het artikel gaat in op veranderingen in de chemische samenstelling van eerste eeuws linnen en de aanwijzingen die deze zou bevatten voor de datering. Die methode is echter nieuw en – in ieder geval ten tijde van het ter perse gaan van het artikel – nooit op iets anders uitgevoerd dan de lijkwade, ergo: niet onafhankelijk getest.

      Het artikel noemt ook een coating – zichtbaar onder de microscoop – die op het gedateerde monster zou zitten en die de datering beinvloed zou hebben. Ook dat is onzin. De te dateren monsters zijn voorafgaand aan de datering onder een microscoop geinspecteerd op vervuiling. Dat zou dus opgevallen moeten zijn.

      Elke datering is bovendien op elk laboratorium in drievoud uitgevoerd, waarbij de drie verschillende monsters schoongemaakt zijn met meer of minder agressieve middelen. Je zou dan een oudere datering verwachten voor de agressiefst schoongemaakte monsters en een jongere voor de voorzichtiger schoongemaakte monsters. Dat is niet het geval geweest, op geen van de drie labs.

      Het vervelende is – en dat is kenmerkend voor contra-kennis – dat hier heel kundig de indruk gewekt wordt dat er wetenschappelijk gefundeerde tegenargumenten in peer-reviewed tijdschriften worden gepubliceerd en dat daarmee vast is komen te staan dat die datering niet klopt. Niets is minder waar, alleen: het vergt een behoorlijke hoeveelheid uitleg (en ik hou me hierboven nog in) om te laten zien dat het met die wetenschappelijkheid nogal meevalt.

      Het is het enige artikel van de onderzoeksgroep waar de auteur lid van was dat ooit is opgenomen in een peer-reviewed tijdschrijft en het betreft een onderwerp waar het tijdschrijft normaal gesproken nooit over publiceert. Critici houden het er dan ook op dat dit artikel per ongeluk in het genoemde tijdschrift is gepubliceerd.

      • Kees Noorlander zegt:

        Rogers heeft het in zijn artikel over de katoenen vezels, die in de hoek zaten waaruit stukken zijn geknipt voor de datering. Prof. Luigi Gonella had wat vezels er uit gehaald vóór de datering en deze in 2003 aan Roger gegeven. Dat katoen duidt op een reparatie, de rest van Lijkwade bevat immers geen katoen. De coating werd gebruikt om de reparatie onzichtbaar te maken, dus geen wonder dat dit niet gezien werd bij de datering.

        Er is niets mis met dit artikel. Roger was een chemicus met tientallen peer-reviewed wetenschappelijke artikelen op zijn naam. Voor het STURP-team heeft hij in 1982 ook al een ander peer-reviewed wetenschappelijk artikel geschreven: http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0003267001852636 STURP heeft zeker 20 peer-reviewed artikelen geschreven: http://shroud.com/78papers.htm Het artikel van Rogers is dus bepaald niet het enige artikel van de onderzoeksgroep, waar de auteur lid van was, dat ooit is opgenomen in een peer-reviewed tijdschrijft.
        Verder merk ik op dat STURP geen politiek doel had. Ook daarom al kan het wetenschappelijk werk geen contra-kennis genoemd worden. Het doel van STURP was om te onderzoeken hoe de afbeelding op de lijkwade is terecht gekomen. De conclusie is: No pigments, paints, dyes or stains have been found on the fibrils… Thus, the answer to the question of how the image was produced or what produced the image remains, now, as it has in the past, a mystery. http://shroud.com/78conclu.htm STURP heeft niks te doen met contra-kennis.

        • Katoenvezels zitten overal op de lijkwade, niet alleen bij reparaties. Er is waarschijnlijk katoen gebruikt in een onderdeel van het weefgetouw waarop het linnen doek geweven is en zo zijn katoenvezels in het linnen terecht gekomen.
          Niemand betwijfelt dat Rogers een kundig chemicus was, ook zijn tegenstanders verschillen daarover niet van mening, en dat hij een boel solide publicaties op zijn naam heeft staan. Punt is echter dat hij in dit ene artikel een dateringsmethode voorstelt die nieuw en volkomen ongetest is. Met de resultaten van die test probeert hij een koolstof datering (zo’n beetje de best geteste methode) in twijfel te trekken. Dat is simpelweg niet volgens de regelen der kunst, hoe kundig je verder ook bent.
          Voor zover ik weet, was dit het enige peer reviewed artikel over de lijkwade, maar ik moet eerlijk bekennen dat ik zo rond 2005 mijn interesse in het onderwerp een beetje kwijt geraakt ben en STURP niet. Dus er zou inmiddels best wat bijgekomen kunnen zijn.
          Overigens wordt er binnen STURP heel wat af gepeer-reviewed. Dat telt niet echt.
          In de jaren ’80 van de vorige eeuw is al aangetoond dat er hematiet in de afbeelding van de lijkwade zit. Dat is een pigment dat onder de microscoop (met gepolariseerd licht) uitstekend te zien is, en ook makkelijk te onderscheiden van bijvoorbeeld bloed. Bij mijn weten heeft STURP dat nooit direct tegengesproken, slechts genegeerd.
          Contra-kennis of niet, daar heeft u een punt. STURP heeft inderdaad geen herkenbaar politiek doel. Ik heb de lijkwade echter toch als voorbeeld gebruikt omdat het – naast creationisten – het mooiste en best uitgewerkte voorbeeld van een contra-kennersorganisatie is. Het hangt er een beetje van af hoe je contra kennis wilt definieren: als aan alle punten hierboven moet worden voldaan, dan is het geen contra-kennis. Als je een DSM-achtige definitie wilt hanteren (‘voldoet aan minimaal n kenmerken uit een lijst van m kenmerken’), dan zou je het er wel in onder kunnen brengen. Eerlijk gezegd weet ik ook niet wat het beste is, al neig ik naar het eerste en dan heeft u gelijk en is het slechts pseudowetenschap.

  6. Pluri Bara zegt:

    Gewoon even naar de: creation.com
    Door en voor wetenschappers.
    Pluri

    • mnb0 zegt:

      Uh nee. Niet echt. Ik wens u succes met het vinden van een evolutiebioloog en een astronoom op die site.

  7. Voor wie verder wil lezen over de Lijkwade van Turijn zijn vier websites essentieel (er zijn er veel meer):
    Die van STURP, de onderzoeksschool die meent dat het om de lijkwade van Jezus gaat, die van de skeptici en die van een tijdschrift dat geheel aan onderzoek aan de lijkwade is gewijd (skeptisch; STURP heeft zijn eigen tijdschrift).

  8. Pingback: Koolstof 14 | Apoftegma

  9. Pingback: Mundus vult decipi | Apoftegma

Reacties zijn gesloten.