Maria die zoude

JenM11Eén van de trucjes die ik nog wel eens tijdens mijn cursussen toepas, is mijn cursisten te vragen de tekst van het kerstliedje Maria die zoude naar Bethlehem gaan uit het hoofd op te schrijven. Meestal is de zaal binnen een seconde of dertig aan het zingen en staan er een kwartier of wat later minstens drie volledige coupletten op de flip-over. Ik gebruik dit didactische foefje om mensen duidelijk te maken hoe goed teksten onthouden kunnen worden als je ze op muziek zet. Ook niet-kerkse cursisten zonder (klein)kinderen slagen er doorgaans bijzonder goed in om de tekst van dit kerstlied uit hun geheugen op te diepen. Meestal komen ze met een tekst die zeer sterk lijkt op deze:

Maria die zoude naar Bethlehem gaan,
kerstavond voor de noene.
Sint Jozef zoude al met haar gaan,
om haar gezelschap te hoeden.

Het hageld’ en sneeuwde
en ‘t was er zo koud,
de rijm lag op de daken.
Sint Jozef tot Maria sprak,
“Maria wat zullen wij maken?”

Maria die zei: “Ik ben er zo moe,
laat ons een weinig rusten.
Laat ons een weinig verder gaan,
aan een huizeke zullen wij rusten!”

Zij kwamen een weinig verder gegaan,
tot aan een boerenschure.
‘t Is daar waar Heer Jezus geboren werd,
daar sloten noch vensters noch deuren.

het kleine kind weende, Maria zong.
Gods engels uit de tronen,
Zij kwamen tezamen nedergedaald,
Zij kwamen Maria kronen.

Dit is de ‘meerderheidstekst’: een samenstelling uit die variates van het lied die het vaakst voorkomen. Deze meerderheidstekst, of kleine afwijkingen ervan, vind je doorgaans als je naar de tekst van het liedje zoekt. Dat komt omdat de mondelinge overlevering wordt gesteund door geschreven (gedrukte) teksten. Maar naast die aan het papier toevertrouwde versies bestonden er vóór de eerste codificatie in 1848 versies van het lied die enorm verschilden van de tekst die we nu gebruiken. Dat was een direct gevolg van de uitsluitend mondelinge overlevering gedurende pakweg een eeuw. Het lied is vermoedelijk in de achttiende eeuw ontstaan.

Tegenwoordig is het makkelijk zoeken naar al die verschillen: het internet wemelt van de liedjesteksten en voor de oudere publicaties kun je tegenwoordig grasduinen in de – onlangs bekroonde – Liederenbank van het P.J. Meertens Instituut. In een halve dag googelen had ik zo’n 45 verschillende teksten bij elkaar. Wat ik tijdens mijn cursussen uitleg over teksttraditie, blijkt niet helemaal waar te zijn: mondelinge overlevering, ook in combinatie met zang, is apert onbetrouwbaar. Het wordt pas wat als er een schriftelijke ruggengraat bij wordt gebruikt.

Maria die zoude is daar een fraaie illustratie van. In de 154 woorden van de oudst bekende tekst – uit 1848 – heb ik tot nu toe maar liefst 109 variaties gevonden: alternatieven, weglatingen en invoegingen. Slechts 50 woorden uit die oudste tekst zijn in de loop van de geschiedenis ongewijzigd gebleven. De meeste versies geven de bovenstaande vijf coupletten, maar er zijn ook versies met zeven coupletten. Daar komen teksten in voor die u beslist niet zult kennen:

Sint Josef die moest er om watertje gaen,
en de Leye was toegevroze;
Sint Josef die sloeg er een lommetjen in
al met zijn toebakdooze.

Dit couplet is ooit opgetekend door Guido Gezelle aan het eind van de achttiende eeuw en geeft de herkomst van het lied duidelijk aan: West Vlaanderen. In plaats van de Leye komen ook de Senne en de Schelde voor.

De enorme breedte aan variaties beperkt zich niet alleen tot spellingsverschillen. Zelfs in de vier meest bekende coupletten komen varianten voor in de feitelijke gebeurtenissen. Zo is onduidelijk waarom Jozef met Maria mee ging. Daar zijn zeker vier verklaringen voor: om haar gezelschap te hoeden, om haar de weg te toenen, om hare boodschap te doene of om haar liefd’rijke zorg te betonen. Alle vier verklaringen spreken bovendien de canonieke versie tegen: het was niet Jozef die met Maria mee ging, maar Maria die met Jozef mee ging.

Ook het weerbericht is niet éénduidig: het regende en sneeuwde, of het hageld’en sneeuwde, daarover zijn de liedschrijvers het niet eens. De algemeen aanvaarde bewering dat het er zoo koud was, wordt niet bevestigd door berichten dat het er slechts kwaed weêr maekte. Het KNMI wist desgevraagd te melden dat het wel degelijk mogelijk is dat het regent en (nat) sneeuwt tijdens dezelfde bui. Ook hagel en sneeuw tegelijk zijn mogelijk, zij het dat de hagel in een dergelijk geval eigenlijk korrelsneeuw is, maar een kniesoor die daarop let. De Moeder Gods trouwens ook niet, die had wel andere sores aan haar hoofd.

En wat moet Bouw en Woningtoezicht van de gemeente Bethlehem? Gezien de melding dat er noch vensters noch deuren sloten, lijkt er sprake te zijn van ondeugdelijk hang- en sluitwerk. Anderen geven echter aan dat het Jozef en Maria zelf waren die vensters noch deuren sloten. In dat laatste geval lijkt een adviesbezoek van een vertegenwoordiger van de energieleverancier meer op zijn plaats.

Alle bronnen zijn het erover eens dat het kleene kind weende. Gelukkig zijn er ook die melden dat Maria mitigerende maatregelen trof in de vorm van moederlijk gezang, waaruit blijkt dat het jonge ouderpaar hun zorgtaken in ieder geval serieus nam en het sluiten van vensters noch deuren geen opzettelijke nalatigheid betrof.

Naar aanleiding van Maria die zoude is het gerucht ontstaan dat Maria Gods engelen uit hun tronen zong. Dit is een betreurenswaardig misverstand, voortvloeiend uit de onoordeelkundige toepassing van interpunctie. Tussen de mededeling ‘Maria zong’ en ‘Gods engelen’ hoort een punt te staan. Enkele tekstversies lossen dit op door de nieuwe zin aan te vangen met een oproep: ‘Komt engelen!’ Bovendien beschikte de Heilige Maagd over een alt als een nachtegaal, terwijl – zoals algemeen bekend – voor het uit hun tronen zingen van engelen een sub-woofer van minimaal 1500 Watt vermogen nodig is.

Aan het einde van het betreffende couplet vindt het bekende kroningsincident plaats. De engelen kwamen tezamen nedergedaald en kwamen Maria kronen, volgens de meeste liedteksten. Enkele afwijkende versies roepen slechts de engelen op om deez’ maegd te kronen, waarbij onduidelijk blijft of dat ook echt gebeurt. Minimaal elf manuscripten breken de tekst van het lied echter al af aan het einde van het voorafgaande couplet (dat van het hang- en sluitwerk) en laten de zingende Moeder Gods, het weenende kind en de kroning achterwege.

Maria die zoude dateert – wat de tekst betreft – uit de periode na de Beeldenstorm, maar toch wordt vermoed dat hier sprake is van reformatorisch vandalisme. Paepse stoutigheden als een gekroonde en ten hemel opgenomen Maria – hoewel van dat laatste in het lied nog geen sprake is – gaan voor de meeste protestanten toch te ver. De betreffende coupletten zijn waarschijnlijk gesneuveld tijdens de import van het lied in meer noordelijke streken van de Lage Landen.

Eenzelfde lot trof wellicht het couplet waarin de heilige Caecilia, ietwat anachronistisch, bij het jonge ouderpaar op bezoek komt. Zij doet dat met haar handekens reine of met eemertjes kleene, de bronnen spreken elkaar ook op dit punt tegen. Misschien had ze haar handekens wel zojuist in die eemertjes gereinigd en waren de liedschrijvers – wegens metrum, rijm en versvorm, gedwongen een keuze te maken uit het overvloedige aanbod van gebeurtenissen. Gezien de weerzin van de reformatie tegen heiligen, is ook het bezoek van deze propere jongedame waarschijnlijk gesneuveld.

Slechts één eenzame tekstversie heeft een besluit dat geen beminde medegelovige; Roomsch, reformatorisch, orthodox, noch anderszins schismatisch of ketters, in het verkeerde keelgat kan schieten en dat ik u tot besluit niet wil onthouden:

en die er den armen niet en vergeet,
Gods rijk, dat duurt er zoo lange.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Erfgoed, Kunst, Religie en getagged met , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Een reactie op Maria die zoude

  1. Het zal wel niet aan mijn niet-kerkelijke opvoeding liggen, maar ik ken dat hele lied niet!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s