Schorriemorrie

osezel_02Ik blog er niet over, dacht ik nog. Iedereen weet dit toch al. Maar niet iedereen bleek het te weten, zelfs voor theoloog Jim West was het een nieuwtje: de os en de ezel in de kerststal. Die os en die ezel horen namelijk niet in de kerststal, althans: ze komen in geen van de geboorteverhalen die we kennen voor. De drie wijzen uit het oosten staan in het evangelie van Mattheus, de herdertjes in dat van Lucas, maar de os en de ezel: nergens. Pas in late apokriefe evangelien en in vroegchristelijke afbeeldingen van het kerstverhaal komen we ze tegen en zo zijn ze door de heilige Franciscus van Assisi als requisieten in de – door hem uitgevonden – kerststal opgenomen.

Die vroege christelijke kunstenaars – en Franciscus – hebben er goed voor naar de bijbel gekeken. Als kind van hun tijd waren ze niet alleen bijbelvaster dan de gemiddelde éénentwintigste eeuwer. Ze hadden ook een, hoe zal ik het netjes zeggen, wat verwijtender visie op het jodendom, dat zijn Heiland en Verlosser niet had erkend. Ook christenen die zich netjes gedroegen tegenover joden konden daar in Franciscus’ tijd nog steeds wat verbolgen over zijn.

Nu was de verbolgenheid over het onvoldoende acht slaan op het hun eigen God een thema dat ook al zo’n beetje op elke bladzijde van de Hebreeuwse bijbel terug te vinden was, dus men kon voor inspiratie putten uit flink wat teksten.

Zelfs de ooievaar kent zijn tijd, de tortel, de zwaluw en de reiger hebben een vaste tijd voor hun grote vlucht; maar mijn volk weet niet wat de heer wil. (Jer 8:7)

Want het is een volk zonder begrip en alle inzicht ontbreekt hun. (Deut 32:28)

Hoe dwaas is mijn volk, ze kennen Mij niet; het zijn domme mensen zonder begrip. In het kwaad zijn ze erg goed maar van het goede weten ze niets. (Jer 4:22)

En zo kan ik nog wel even doorgaan, maar het was een andere tekst die in de folklore terecht kwam:

Een os kent zijn eigenaar, een ezel de krib van zijn meester; maar Israël weet van niets; mijn volk heeft geen begrip (Jes 1:3)

En zo kwamen – om een theologisch punt te maken – de os en de ezel in de kerststal terecht in plaats van de ooievaar, de tortel, de zwaluw en de reiger. Dat theologische punt had natuurlijk wat te maken met het jodendom, maar kon – en werd – ook positiever en breder opgevat: os en ezel werden alle ongelovigen ten voorbeeld gesteld en stonden voor een wereld van harmonie. Sterker nog: er is ook wel beweerd dat de os – een rein dier – voor het jodendom stond en de ezel – een onrein dier – voor de heidenen. Ook dat idee is op bijna elke bladzijde van de Hebreeuwse bijbel terug te vinden.

Zie, een volk dat u niet kent roept u op, en een volk dat u niet kent, snelt op u af, omwille van de heer uw God, en wegens de Heilige van Israël, omdat Hij u luister heeft verleend. (Jes 55:5)

Op die dag zullen vele volkeren zich bij de heer aansluiten; zij zullen mijn volk zijn en Ik zal in uw midden wonen. (Zach 2:15)

Overal, tot aan de einden der aarde,  zal men de HEER gedenken en zich tot hem wenden. Voor u zullen zich buigen alle stammen en volken. (Ps 22:28)

שֺׁור וַחֲמֺור

Die os en ezel hebben bovendien nog een klein spoor in het Nederlands achtergelaten. ‘Os’ is sjoor in het Hebreeuws en ezel is chamoor. De ‘os en ezel’ sjoor vachamoor zijn verbasterd tot ‘schorriemorrie’ in het Nederlands. Ik heb geen idee via welke route, maar ergens moet er Jiddisch tussen gezeten hebben.

Dat er schorriemorrie in de stal getuige staat te zijn van de geboorte van de Zaligmaker is ook bepaald een bijbelse gedachte. Later in Zijn leven zou de Boreling regelmatig het verwijt krijgen dat hij omging met hoeren en inspecteurs der directe belastingen, zelfs feest met hen vierde. Dat deed Hij echter vanuit een bepaalde visie: niet de gezonden hebben een dokter nodig, maar de zieken. Dat schorriemorrie, daar kwam-Ie juist voor.

En zo kan ik mijn honderste blogpost beeindigen met de constatering dat er maar liefst vier verschillende – en elkaar niet noodzakelijk uitsluitende – betekenissen bestaan voor de dat ene symbool in de kerststal. Take your pick.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Bijbel, Geschiedenis, Religie en getagged met , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s