Quasimodo

QuasimodoDe Disney-film over de beroemdste klokkenluider ter wereld heeft u vast wel gezien, of anders wel één van die andere klassiekers. Mocht u zich ooit afgevraagd hebben waar zijn toch wat zonderlinge naam vandaan kwam, dan heeft u vanochtend de kans gemist die aan te horen.

De latere klokkenluider werd op Beloken Pasen – dat is de eerste zondag na Pasen, vandaag dus – door zijn adoptiefvader gevonden bij de Notre Dame te Parijs, aldus het verhaal van de Franse schrijver Victor Hugo. In de Middeleeuwen kwam het wel voor dat pasgeborenen de ‘naam’ van de dag kregen. Dagen, en vooral zondagen, werden vaak genoemd naar het eerste woord, of de eerste woorden van het eerste gezang dat tijdens de mis van die dag werd gezongen, het gregoriaanse introitus, het ‘intredegezang’.

Zo bestaan tot op heden de ‘zondag Laetare‘ en ‘zondag Gaudete‘ nog, zelfs in protestantse kerken. Het zijn respectievelijk de vierde zondag van de vastentijd (‘halfvasten’) en de derde zondag van de advent, de vier weken voorafgaand aan Kerstmis. Beide namen zijn de beginwoorden van het introitus en ze betekenen beide ‘verheugt u’. Als je niks beters kunt verzinnen, geen slechte keus voor een naam. De beginwoorden van de introitus van Beloken Pasen echter zijn quasi modo en dat is als naam een wrange grap: het betekent ‘zoals’.

Quasi modo geniti infantes, alleluia: rationabiles, sine dolo lac concupiscite, alleluia, alleluia, alleluia.

Zoals pasgeboren kinderen, verlangt naar de redelijke, zuivere melk (van het Woord; 1Petrus 2:2)

De tekst van dit gregoriaanse gezang wijkt op een aantal punten af van de tekst zoals u die zult aantreffen in de standaard vertaling van het Nieuwe Testament in het Latijn: de Vulgaat. Om te beginnen zijn er een aantal ‘alleluia’s’ tussen de tekst gezet, speciaal voor het gezang. Maar ook zonder die invoegingen, die hierboven in de vertaling zijn weggelaten, wijkt de tekst af.

sicut modo geniti infantes rationale sine dolo lac concupiscite (Stuttgarter Editie/Nova Vulgata)

sicut modo geniti infantes rationabile sine dolo lac concupiscite (Clementijnse Editie)

In het tekstkritisch apparaat van de Vulgaat zult u naast rationale en rationabile ook nog rationales en rationabiles (als in het gezang) aantreffen, maar het grootste verschil wordt gevormd door de beginwoorden: sicut modo in plaats van quasi modo.

Dat verschil komt doordat de gregoriaanse gezangen gebaseerd zijn op veel oudere Latijnse vertalingen dan de Vulgaat. Die oudere teksten werden al gezongen voordat de Vulgaat werd gemaakt. Vulgaat en oudere vertalingen in het Latijn zijn zo eeuwenlang naast elkaar gebruikt. Pas in de zestiende eeuw werd bepaald dat alleen de Vulgaat als basistekst kon worden gebruikt.

Desalniettemin waren de gregoriaanse gezangen toen al zo stevig gevestigd in de cultuur van de katholieke kerk dat oudere vertalingen zich moeiteloos in de liturgie hebben gehandhaafd, zij het in de niche van het gezang. Wie tegenwoordig een tekstkritische editie openslaat van de Vetus Latina – die oudere vertalingen – vindt daarin niet alleen verwijzingen naar oude Latijnse bijbels, maar ook naar de oudste gezangboeken van het gregoriaans die we kennen, uit de negende eeuw.

Meerdere tekstversies bestonden eeuwenlang gewoon naast elkaar, zonder dat ooit één geletterde – dat wil zeggen: het Latijn machtige – zanger of theoloog daar moeite mee had.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Bijbel, Erfgoed, Religie en getagged met , , , . Maak dit favoriet permalink.

3 reacties op Quasimodo

  1. Oom Paspasu zegt:

    Dit Latijn verschilt nogal van het klassieke dat ik op school heb geleerd, maar in de tekstversies met rationales en rationabiles lijkt mij dat dat op het onderwerp van concupiscite slaat, dus “Zoals pasgeboren kinderen, verlangt gij redelijken naar de zuivere melk”. Ik neem tenminste aan dat het niet bij de kinderen hoort. Het is dan verkeerd vertaald uit het Grieks, waar duidelijk τὸ λογικὸν ἄδολον γάλα staat.

    • Wat leuk! Ik ga eens kijken of er in het Grieks nog tekstvariaties bestaan. Ik had me eerlijk gezegd nog niet eens zo verdiept in de betekenis van het Latijn (vertaling gewoon overgenomen uit het missaal), dat is wat roestig.
      En op deze manier blíjft het natuurlijk ook roestig 🙂

  2. Oom Paspasu zegt:

    Ik had al even gekeken en voor λογικὸν zijn er geen varianten volgens een jaren ’80 uitgave van de Nestle-Aland Novum Testamentum Graece.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s