Cordoba 851

Cordoba_Mosque_07Aan het begin van de achtste eeuw veroveren Berberse troepen uit Noord Afrika het grootste deel van Visigothisch Spanje. Vanaf die verovering begint de geschiedenis van islamitisch Spanje, al-Andalus. De moslims zijn nog lange tijd in de minderheid en leven samen met inheemse christenen en joden. De geschiedenis van al-Andalus wordt vaak aangehaald als een voorbeeld van een vreedzame samenleving waarin meerdere religies met elkaar samenleefden.

Daar is veel op af te dingen, vooral omdat het islamitisch bestuur zelf geen toonbeeld van vrede was. Stam- en clanconflicten binnen de groep van veroveraars zorgden meer dan eens voor opstanden en grote delen van Spanje waren op bepaalde momenten tijdelijk onafhankelijk van – en in oorlog met – de emir in de hoofdstad Cordoba. Dat probleem werd pas opgelost aan het begin van de tiende eeuw en dat succes was zo groot dat de emir zich ook maar meteen tot kalief uitriep.

Al die tijd leefden verschillende religies naast elkaar en dat deden ze ook vreedzaam. Er was wel een verschil met de moderne westerse opvatting over een vreedzaam samenleven. Andere godsdiensten dan de islam namen een ondergeschikte positie in. In theorie zag het plaatje er vrij droevig uit. Christenen mochten bijvoorbeeld geen nieuwe kerken bouwen en geen klokken luiden. Ze mochten zich uiteraard bekeren tot de islam, maar andersom was absoluut verboden, op straffe van de dood. Bekeringsactiviteiten van welke aard dan ook werden eveneens met de dood bestraft. Daarnaast moesten ze aparte kleding dragen en een aparte belasting betalen.

Dat was de theorie. Uit de bronnen – en een aantal daarvan zijn bepaald niet vriendelijk over moslims – weten we echter dat er gewoon nieuwe kerken en kloosters werden gebouwd, dat kerkklokken werden geluid en dat christenen in de publieke ruimte niet van moslims of joden te onderscheiden waren. Dat laatste gold vooral vanaf de periode dat Arabisch de omgangstaal voor alle bevolkingsgroepen werd. We weten ook dat christenen en joden gewoon bestuursfuncties konden bekleden. Alleen de allerhoogste functies waren voorbehouden aan moslims. Ten slotte weten we dat er geen druk werd uitgeoefend op joden of christenen om zich te bekeren, het glazen plafond en de belastingen wellicht daargelaten, en dat er beslist geen sprake was van vervolgingen.

De realiteit was dus lang niet zo erg als we op basis van de islamitische theorie zouden verwachten, ook al was ze – bezien vanuit moderne ogen – hardvochtiger dan we zouden willen. In ieder geval lijkt de situatie in al-Andalus – vooral voor joden – stukken idealer dan in de rest van Europa in diezelfde periode, en nog lang daarna.

Des te opmerkelijker is dat we uit de periode van ongeveer 820 tot 931 maar liefst éénenzestig gevallen met naam en toenaam kennen van christenen die wegens een religieus vergrijp zijn veroordeeld en terechtgesteld. Onderdeel van die lijst zijn de leden van de meest bizarre episode uit deze geschiedenis: die van de Cordobaanse martelarenbeweging, die niet in het minst zo bizar is omdat er misschien wel nooit een Cordobaanse martelarenbeweging geweest is.

Het begint met ene Isaac, een hooggeplaatste christen aan het hof van de emir – hij is daar katib, secretaris – die zich rond het jaar 848 terugtrekt in een klooster vlakbij Cordoba. Drie jaar later gaat hij bij de qadi, de rechter in Cordoba op bezoek en verzoekt hem om hem de beginselen van de islam uit te leggen. De qadi gaat ervan uit dat Isaac zich wil bekeren.

Het is mogelijk dat de qadi – ook een hoog ambt – Isaac nog van vroeger persoonlijk kende. Misschien is Isaac destijds niet helemaal vrijwillig vertrokken als katib. Het kwam af en toe voor dat christenen en joden uit hogere functies werden gezet vanwege hun geloof. Niet alle rechtsgeleerden waren het er namelijk over eens waar het glazen plafond zich moest bevinden en soms lieten emirs zich door de preciezen onder hen onder druk zetten. Als dat waar is – maar dat weten we eenvoudig niet – dan zal de qadi gedacht hebben dat Isaac op deze manier zijn oude functie weer wilde hervatten.

In ieder geval loopt het gesprek heel anders dan de qadi verwacht. Hij is nauwelijks begonnen of Isaac begint een filippica tegen de profeet Mohammed die er niet om liegt. De qadi schrikt zich rot en is zó beledigd dat hij Isaac een klap geeft. Zijn collega’s roepen hem daarop tot de orde. In het islamitisch recht is een verdachte namelijk gevrijwaard van elke vorm van lichamelijke schade, in ieder geval tot na het moment dat hij gevonnist wordt. De qadi herpakt zich en checkt of Isaac wellicht gek geworden is of dronken. Dat laatste is weliswaar ook een vergrijp, maar in dit geval geldt het eveneens als verzachtende omstandigheid. De rechter is verplicht die actief op te zoeken.

Isaac blijkt noch gek, noch dronken. Hij maakt méér dan duidelijk dat hij meent wat hij zegt en dat hij ook beseft dat hem dit de kop kan kosten; een consequentie die hij verklaart te willen dragen. De qadi is nog steeds zo van zijn stuk gebracht dat hij de zaak verwijst naar de emir, ondanks het feit dat dit geval shariatechnisch zo klaar als een klontje is. Nadat duidelijk is geworden dat de emir hier geen redenen ziet om een uitzondering te maken voor zijn oud-medewerker, wordt Isaac veroordeeld en op 3 juni 851 onthoofd. Zijn lijk wordt ondersteboven tentoongesteld en uiteindelijk verbrand. De as wordt in de rivier de Quadalquivir gestrooid.

Op deze manier voorkwam men dat het graf van Isaac een pelgrimsplek kon worden. Kennelijk besefte het bestuur dat Isaac gezien kon worden als martelaar. Ook de reactie van de emir wijst daarop: hij vaardigt direct een edict uit waarin toekomstige godslasteraars gedreigd wordt met dezelfde straf, die overigens al vast lag in het islamitisch recht.

Dat had hij beter niet kunnen doen. In de loop van de volgende vier dagen melden zich nog zeven christenen bij de autoriteiten en dwingen hen via de gerechtelijke weg om nog eens zeven doodvonnissen ten uitvoer te brengen. Aan het einde van 851 zijn er dertien christenen zo op het schavot gestorven. In 852 nog eens dertien. Het jaar daarop zeven en zo gaat het door tot de berichten over deze ‘martelaars’ ophouden – in 859 – en de stand op 47 staat.

Daarmee is het volledige verhaal echter nog niet verteld. De berichten houden namelijk op omdat de schrijver van de enige bron die we hierover hebben, de Heilige Eulogius van Toledo, in dat jaar door de autoriteiten terechtgesteld wordt. Uit enkele spaarzame andere bronnen weten we dat er na 859 nog christenen om vergelijkbare redenen terechtgesteld zijn en uit een kritische lezing van de bronnen die we hebben, blijkt dat er ook vóór Isaac enkele gevallen bekend zijn.

In een volgende blogpost ga ik in op een heel ander martelaren-verhaal in dezelfde reeks. Dat verhaal is illustratief voor de grote onderlinge verschillen tussen de leden van de ‘martelarenbeweging’.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Geschiedenis, Religie, Samenleving en getagged met , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

3 reacties op Cordoba 851

  1. mnb0 zegt:

    “In theorie zag het plaatje er vrij droevig uit.”
    Ongeveer alles tot en met de jaren 1960 zag er vrij droevig uit. In grote delen van de wereld ziet het er nog steeds droevig uit. Dat zegt me dus niet zo veel.
    Waar was de gemiddelde onderknuppel – iemand als ik, zeg maar – beter af? Gedurende een erg groot deel van de Middeleeuwen was dat niet het christelijke Europa. Muv West-Friesland misschien, dat zo afgelegen en onbelangrijk was dat niemand er aandacht aan besteedde. Maar dan niet tussen ongeveer 1150 en 1300, want toen liep de boel voortdurend onder water.

    Wat die christelijke martelaren betreft, het ligt er weer duimendik bovenop. Ze zijn toch de equivalent van verzetsstrijders die zich vrijwillig bij de politie van een militaire dictatuur melden om het perfide karakter daarvan aan te tonen. Dat haalt ook niets uit. Maar ja, dat is natuurlijk de gedachte erachter – het Aardse tranendal maakt helemaal niets uit. Wat daarna gebeurt, daar draait alles om.

  2. Pingback: Cordoba 850 | Apoftegma

  3. Pingback: Cordoba 857 – 859 | Apoftegma

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s