Cordoba 857 – 859

Cordoba_Mosque_07In enkele eerdere blogposts schetste ik de verhalen van leden van de ‘Cordobaanse martelarenbeweging’, een groep mensen die onder islamitisch bewind in Spanje gedurende de negende eeuw werden veroordeeld voor religieuze vergrijpen, met name blasfemie en apostasie, en waarvan een deel zeer bewust hun dood zocht in de hoop te eindigen als martelaar.

Het meest bizarre voorval is dat van de heilige Rudericus, die natuurlijk gewoon Rodrigo heette. Hij was een priester en had twee broers, waarvan er één moslim geworden was. Toen hij eens tussenbeide kwam bij een ruzie tussen deze broers kreeg hij een klap waardoor hij bewusteloos op de grond eindigde. Zijn islamitische broer sleepte hem daarop door de straat en kondigde luidkeels aan dat Rodrigo moslim geworden was.

Eenmaal bijgekomen dook Rodrigo onder, maar op een dag liep hij zijn broer toch tegen het lijf en eindigde bij de qadi. Aldaar beriep hij zich erop dat hij nooit bekeerd was, maar werd niet geloofd. Rodrigo eindigde eerst in de gevangenis, waar hij ene Salomon trof, een tot de islam bekeerde christen met spijt, en beide heren eindigden uiteindelijk – na drie mislukte pogingen tot bekering – op het schavot in 857.

Het bizarre aan dit verhaal is niet alleen de apert disfunctionele familiebanden, die we ook al zagen bij Flora en haar broer, maar vooral het feit dat er voor een ordentelijke bekering tot de islam twee getuigen nodig zijn die de bekeerling de formule: ‘Er is geen God dan God en Mohammed is Zijn profeet’ hebben horen uitspreken. Er zijn maar weinig regels in de sharia zo ondubbelzinnig. Rodrigo’s broer had die twee getuigen niet en tot een veroordeling had het dan ook nooit mogen komen. Opvallend is dat Rodrigo zich niet op dit argument beriep en er kennelijk ook niet op rekende, gezien het feit dat hij meteen onderdook.

Wat was hier aan de hand? Speelden er politieke motieven mee die de rechters tot overtreding van de eigen rechtsregels dreven? Vond Rodrigo’s broer twee moslims bereid tot meineed? Besefte Rodrigo dat het islamitisch recht hem weliswaar in theorie beschermde, maar niet in de Spaanse praktijk? Zat het andersom en had Rodrigo – al dan niet bij zinnen na zo’n klap – wél de islamitische geloofsformule uitgesproken?

Vergelijkbare vragen kunnen we bijvoorbeeld over Flora stellen: haar situatie – islamitische vader, maar als half-wees christelijk opgevoed – was niet eens een uitzondering, maar werd binnen de sharia van die dagen gewoon erkend. En zelfs in gevallen waarin het twijfelachtig was, wilden rechters het recht nog wel eens maximaal oprekken. Ik heb over zo’n geval al eens geblogd.

Het probleem is dat we over vrijwel alle gebeurtenissen maar één bron hebben: de teksten van de heilige Eulogius over de ‘martelaren’. Eulogius eindigde zijn leven op 11 maart 859 op het schavot, veroordeeld wegens het laten onderduiken van een islamitisch meisje dat zich tot het christendom had bekeerd. Dat meisje volgde Eulogius’ lot drie dagen later.

We weten van enkele spaarzame andere bronnen dat er zowel voor als ná Eulogius’ schrijfactiviteiten enkele christenen zijn terechtgesteld en het lijkt erop dat dat ook vergelijkbare gevallen waren. Of Eulogius dan ook een ‘beweging’ heeft gedocumenteerd, is maar zeer de vraag. Wellicht heeft hij de hausse geboekstaafd van iets dat al wat langer speelde en iets langer doorging. Misschien heeft hij alleen maar uitgebreid gedocumenteerd wat al jaren aan de gang was en wat nog jaren op gelijke voet doorging, waardoor het lijkt alsof er veel meer gebeurde. We weten het simpelweg niet. Arabische bronnen melden er vrijwel niets over, behoudens een enkele opmerking van een moslim die zich verbaast over het feit dat christenen de marteldood zo hoog aanslaan.

Een tweede probleem is dat Eulogius zijn verhalen helemaal ingericht heeft naar de schema’s van martelarenverhalen uit de tijd van de christenvervolgingen in de Romeinse Tijd. Dat waren zogezegd de grote voorbeelden. In die verhalen leven de martelaren altijd een voorbeeldig christelijk leven, worden ze soms verraden door familie, vrienden of kennissen en treden ze de dood heldhaftig tegemoet. Voor de rechtbank wordt hen altijd de keuze gegeven, doorgaans door een slim en pragmatisch redenerende rechter, om aan de dood te ontsnappen door een bekering, desnoods alleen formeel, en daar gaan de helden nooit op in, of wel, maar dan bedenken ze zich weer.

Nu was die aanpak ook standaard onder islamitische rechters, maar toch: het lijkt te veel op een al bestaand schema, bedoeld om de lezer ervan te overtuigen dat het hier om echte martelaren ging. Dat was namelijk Eulogius’ doel: zijn lezers, en dan vooral zijn mede-clerici, ervan overtuigen dat het hier om échte martelaren ging, heiligen dus.

En daar lag een fors probleem. Want binnen de kerk golden alleen echte slachtoffers als martelaar, niet mensen die zich voor Christus vrijwillig van een rots afstortten (dat is ooit voorgekomen), niet mensen die met beledigingen en getreiter een veroordeling of lynchpartij uitlokten, niet mensen die eigenlijk voor iets anders werden omgebracht dan christen zijn, en bij voorkeur ook geen mensen die hun christen-zijn gingen lopen adverteren in een hen vijandig gezinde omgeving. Op dat laatste punt was enige discussie mogelijk, want er waren in de Romeinse Tijd erkende martelaren geweest die iets in die trant hadden gedaan.

Als we Eulogius mogen geloven, was er nog een extra reden voor zijn polemiek. De twee emirs van Cordoba die met de martelarenbeweging te maken kregen, probeerden de plaatselijke kerkelijke hiërarchie onder druk te zetten om de min of meer continue stroom van martelaren in te dammen. Het formele kerkelijke standpunt inzake martelaars was daarbij een steun in de rug van de clerus. Eulogius wilde dat standpunt bijstellen en zo de clerus een intellectueel tegenwicht geven tegen de druk van het bevoegd gezag.

Dat is mede de reden dat Eulogius uitgebreid in gaat op kwesties die wij nu zien als zinloos tot licht belachelijk: dat er geen wonderen gebeurden in naam van de martelaren en dat hun lichamen – voor zover na de executie nog beschikbaar – gewoon vergingen. Heiligen werden geacht in hun hemelse verblijf voorspraak te kunnen doen bij de Almachtige namens de stervelingen die hun gebeden tot hen richtten. Daar kon je wonderen van verwachten en in geen middeleeuws heiligenleven ontbraken dan ook de mirakelverhalen. De Cordobaanse martelaren – althans: de zelfaangevers en provocateurs onder hen – bleven echter na hun dood geheel wonderloos.

Ook het bederf van de stoffelijke overschotten gold in de middeleeuwen onder christenen als een contra-indicatie inzake de heiligheid van de betrokkene. In Psalm 37 stond immers: Want de HEERE heeft het recht lief, en zal Zijn gunstgenoten niet verlaten; in eeuwigheid worden zij bewaard; maar het zaad der goddelozen wordt uitgeroeid. Het wemelde in christelijk Europa dan ook van de nog min of meer intacte stoffelijke resten van lieden die in geur van heiligheid waren gestorven.

Eulogius is dus de enige bron die informatie geeft over de omstandigheden en het feitelijke verloop van de gebeurtenissen. Maar zijn verslag is bevooroordeeld – hij was nauw betrokken bij nogal wat van de Cordobaanse martelaren – en bovendien niet bedoeld als verslag, maar als binnenkerkelijke polemiek. Alle andere bronnen die we hebben, vermelden slechts losse, vage feitjes zonder enige verdere toelichting van het hoe en waarom.

In de laatste blogpost probeer ik aan de hand van wat we wel met enige zekerheid kunnen weten te bepalen wat deze hele geschiedenis nu eigenlijk nog wel kan zeggen over religieuze vreedzaamheid in islamitisch Spanje.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Geschiedenis, Religie, Samenleving en getagged met , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s