Vreedzamer

Al klikkend kwam ik op onderstaand dubbelinterview met socioloog Willem Schinkel, die hele aardige observaties had over het begrip ‘integratie’ en voor wie ik eigenlijk kwam, en filosoof Hans Achterhuis, die meende dat we in de loop der eeuwen steeds vreedzamer zijn geworden en steeds beter met conflicten hebben leren omgaan. Het is een wat contra-intuïtieve stelling zo kort na de Tweede Wereldoorlog, maar luistert u er toch maar even naar (er is beeld bij, maar het is gewoon radio), vanaf 15:00 ongeveer is Achterhuis aan het woord (al raad ik u Schinkel beslist ook aan).

https://embed.vpro.nl/player/?id=VPWON_1226750&profile=default

Aanvankelijk zag ik de kracht van ’s mans argumenten wel in: de Eerste en Tweede Wereldoorlog waren behoorlijk gewelddadig, maar de godsdienstoorlogen aan het einde van de Middeleeuwen in Europa waren een stuk erger. Aan het begin van de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) had het huidige Duitsland evenveel inwoners als Syrië nu. Na afloop was er minder dan de helft van de bevolking over. In Syrië zijn tot nu toe 200.000 doden gevallen.

Op de eerste plaats van meest gewelddadige conflicten staat een boerenopstand in China rond het begin van de jaartelling die slechts een derde van de bevolking in leven liet (twee van de eerste drie zijn Chinees) en de twee wereldoorlogen komen niet eens in de top tien voor. De Europese godsdienstoorlogen wél.

De conclusie dat we vreedzamer geworden zijn, ligt dus voor de hand, maar in de afgelopen twee weken heb ik het allemaal nog eens herkauwd en ik kom tot de conclusie dat Achterhuis ongelijk heeft. Fenomenaal ongelijk. Zijn ongelijk strekt zich over drie gebieden uit: conceptueel, statistisch en historisch.

Om te beginnen met conceptueel: er gaapt een forse kloof tussen het aantal doden dat in het conflict valt en de mate van vreedzaamheid. ‘Vreedzaamheid’ is een geestesinstelling en het gebrek daaraan kán resulteren in sterfgevallen en genocides, maar dat hoeft helemaal niet. Een bodycount is dus allerminst een goede indicator van vreedzaamheid. Hamas heeft de afgelopen jaren tienduizenden granaten en raketten op het zuiden van Israel af gestuurd. Daarbij zijn belachelijk weinig doden gevallen. Echt, ze kunnen nog geen deuk in een pakje boter slaan, die terroristen van Hamas, maar om op basis daarvan nou iets over hun vreedzaamheid te zeggen…

Ook statistisch deugt er niet veel van Achterhuis’ betoog. Neem de Endlösung, een industrieel en logistiek modern georganiseerde slachting met zes miljoen slachtoffers. Vergeleken daarbij is de met primitieve middelen als machetes ondernomen genocide van Hutu’s en Tutsi’s een peuleschil: rond 800.000 slachtoffers, slechts. Tot je je realiseert dat het Derde Rijk met zijn moderne aanpak maar het halve aantal slachtoffers per dag haalde in vergelijking met de Hutu’s en Tutsi’s. Het is met andere woorden niet van belang om het aantal slachtoffers te tellen, maar ook de tijd waarin dat aantal gevallen is. Bij natuurkunde noemden we dat de snelheid.

En ook historisch is er veel mis met zijn verhaal, maar dat vergt iets meer uitleg omdat het te maken heeft met een vergelijking tussen moderne samenlevingen en pre-industriële samenlevingen. In die laatste – en 99% van de menselijke geschiedenis speelt zich af in pre-industriële samenlevingen – was vrijwel iedereen boer, produceerde de landbouw (als gevolg van de heer Malthus) doorgaans precies genoeg om de bevolking te voeden, bestonden er geen antibiotica of vaccins, geen schoon drinkwater (tenzij je bij een bron woonde), geen besef van hygiëne, geen kunstmest en geen verbrandingsmotoren.

Graan kon over land niet meer dan enkele tientallen kilometers vervoerd worden omdat dan alle te vervoeren graan was opgegeten door de dieren die voor dat transport nodig waren. Communicatie bestond uit het plaatselijke roddelcircuit, soms aangevuld door de stadsomroeper of aan de poort van het stadhuis gespijkerde pamfletten. Communicatie over langere afstand moest per koerier of postduif. Tot de uitvinding van de telegraaf was dat laatste het snelst.

Dat heeft nogal wat consequenties voor de gevolgen van een oorlog. Oorlog gaat in de hele periode voorafgaand aan de industriële revolutie altijd gepaard met hongersnood. Een door oorlog en hongersnood geteisterde bevolking heeft een verminderde weerstand en dus volgen daarop steevast epidemieën, waartegen men net zoveel kan beginnen als tegen voedseltekort en oorlog. Breekt er een epidemie uit, kun je beter op de vlucht slaan. En dan is de vraag waar je je voedsel vandaan gaat halen.

Oorlog gaat bovendien vaker dan tegenwoordig gepaard met het wegvallen van elke vorm van regulerend gezag, waardoor vluchtelingen voor geweld, honger en ziektes zomaar kunnen veranderen in plunderende misdadigers. Vergeet ook niet de huurlingen van verslagen legers, die geen soldij hebben gekregen en zelf maar thuis moeten zien te komen. oorlog heeft – met andere woorden – voorafgaande aan de moderne tijd heel wat meer spin offs die op hun beurt tot grotere aantallen doden leiden.

Als zo’n proces terecht komt in een spiraal van negatieve feedback, is het helemaal niet zo vreemd dat halve bevolkingen worden weggevaagd. Op een gegeven moment zijn er eenvoudig onvoldoende boeren en onvoldoende gelegenheid over om voedsel te produceren (landbouw is gebaat bij oorlogen uitsluitend in de winter) en kan het restant van de hongerende bevolking niets anders meer doen dan uit plunderen gaan, of sterven, daarbij geholpen door onverbiddelijk om zich heen slaande ziektes.

Oorlogen hebben dus nogal wat gevolgschade en omdat het één niet alleen het ander beïnvloedt, maar ook andersom, is het aantal doden als gevolg van een gebrek aan vreedzaamheid en als resultaat van gevolgschade niet zomaar uit elkaar te houden.

Sowieso is het niet handig om dodentallen uit een pre-industriële samenleving te vergelijken met conflictdoden uit een tijd waarin massatransport over lange afstanden, communicatie met de snelheid van het licht, het effectief bestrijden (en zelfs uitroeien) van infectieziektes en andere ongemakken, geboortebeperking en het wassen van je handen voor het eten tot de mogelijkheden behoort.

Zijn we vreedzamer geworden? Vast wel, maar dat is vooral het gevolg van uitvindingen die het makkelijker maken om de gevolgen van een oorlog sneller en effectiever op te vangen, niet omdat onze geesten nu zoveel verlichter zijn geraakt.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Geschiedenis, Samenleving en getagged met , , , , . Maak dit favoriet permalink.

2 reacties op Vreedzamer

  1. FrankB zegt:

    “niet omdat onze geesten nu zoveel verlichter zijn geraakt”
    Dat is dan ook het punt niet, dus dit riekt nogal naar een stropop. Het punt is dat de boel tegenwoordig beter georganiseerd is (in de zin van geweld terugdringen) dan vroeger. De grap is dat je dat eigenlijk alleen maar bevestigt. Het hoeft volstrekt geen verbazing te wekken dat ook criminaliteitscijfers op een historisch laag niveau zijn beland, om soortgelijke redenen.
    Speelt je katholieke achtergrond hier parten? Doet die je impliceren dat de mens ongeneeslijk slecht is en concentreer je je daarom op het gebrek aan geestelijke verlichting bij individuen? De maakbare samenleving mag enkele decennia geleden overschat zijn geweest, dat de mens ook een product van zijn omgeving is wordt nauwelijks meer betwist. Waar we dus beter in slagen dan ooit is een omgeving zodanig inrichten dat a) gewelddadige neigingen ontmoedigd worden en b) de nare gevolgen van die neigingen geminimaliseerd worden. In die zin zijn we wel degelijk vreedzamer geworden. Al heb ik geen enkele twijfel dat dat weer ten negatieve kan keren. Dat zou ook niet voor het eerst zijn.
    Maar met christelijk getint negativisme (erfzonde ed) zullen we zeker niet verder komen.

    • Vade retro satane! Het idee dat de mens ongeneeslijk slecht is en tot niets goeds in staat, is van protestantse huize. Onze Moeder de Heilige Kerk daarentegen leert al eeuwen dat de mens in wezen goed is, en ook tot goed in staat, maar last heeft van een ‘gebroken natuur’. Daar komt inderdaad die erfzonde om de hoek kijken. Een rotwoord, wat het is geen ‘zonde’ in de gebruikelijke zin des woords, noch ‘georven’.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.