De nieuwe Hulspas

Uit de diepten van de hel, het nieuwe boek van Marcel Hulspas, gaat – net als zijn vorige twee boeken – weer over de islam. Nou ja: Hulspas pakt het net als in zijn eerste boek heel breed aan. De hoofdmoot bestaat uit een uitgebreide geschiedenis van de theologische debatten in het Byzantijnse Rijk over ingewikkelde kwesties als de vraag hoe dat nou precies zat met die Drieēenheid en hoe dat nou precies zat met de natuur van Christus: had-ie er nou één of twee? De goddelijke en/of de menselijke? En diezelfde vraag over persoon, natuur, energie en wil: één of twee van elk?

U denkt wellicht: waar gáát dit in vredesnaam over? Uw vraag is volkomen terecht. Hulspas legt het allemaal heel duidelijk uit, dus dat ga ik hier niet doen. Groot voordeel van zijn behandeling van de stof: het wordt heel duidelijk dat al die ‘theologische’ vraagstukken, tot op de dag van vandaag van belang voor de christenheid, niet alleen op basis van de schrift, theologische geleerdheid en vrome gedachtengangen aan een antwoord zijn gekomen, maar dat ook véél te grote ego’s van keizers en bisschoppen daar een niet geringe bijdrage aan hebben geleverd.

De doodgewone, ordinaire geschiedenis van macht, intriges en kuiperij komt in deze theologische geschiedenis uitgebreid aan bod en ook deze keer schuwt Hulspas de voetnoot niet voor de sappige details die hij in zijn hoofdlijn geen plek kon geven.

Ik denk dat dit boek het enige is dat helder en duidelijk, voor een breed publiek uiteenzet hoe allerlei theologische punten in de islam verbonden zijn met christelijke theologische discussies. Ook deze keer laat Hulspas duidelijk zien dat de islam niet in een woestijn-uithoek van de wereld is ontstaan, maar middenin de – ook theologische – verwikkelingen van de wereld zijn oorsprong vond.

Het eigenlijke doel van Hulspas boek is een verklaring vinden voor het enorme en snelle succes van de islam en in zijn ogen wordt daarbij de rol van de theologische debatten – en de verzwakking van het Byzantijnse Rijk die deze hebben veroorzaakt – steevast over het hoofd gezien. Daarnaast zou de vroege islam – en in Hulspas’ boek is dat nét even iets anders dan de islam zoals we die nu kennen – de Arabieren de ideologie hebben verschaft die hun veroveringen inspireerde, namelijk het idee dat zij – als afstammelingen van Abraham – aanspraak konden maken op Gods belofte aan Abraham: talrijk nageslacht en het Beloofde Land.

Ik denk niet dat hij gelijk heeft, maar voor het verhaal dat hij vertelt – en dat is een verhaal dat zonder meer waard is verteld te worden – maakt dat eigenlijk niet uit.

Er is in dat Byzantijnse rijk een boel overbodig gesoubat over theologische haarkloverijen en die discussies hebben hele duidelijke, zeg maar fysieke, gewelddadige consequenties gehad die zeker bijgedragen zullen hebben aan de verzwakking van het rijk. Dat punt verdient het gemaakt te worden. Anderzijds wordt – ook uit Hulspas’ boek – meer dan duidelijk dat de hoofdoorzaken gezocht moeten worden in een klimaatsverandering (waar we helaas veel te weinig over horen), een pestepidemie en bovenal de uitputtingsoorlog met het Perzische rijk van de Sassaniden. Datzelfde verzwakte Byzantijnse rijk kreeg de Perzen (nog nét) wel op de knieën.

Je zou je bovendien kunnen afvragen of het zonder al die theologische noviteiten beter afgelopen zou zijn. Per slot van rekening zijn de véél te grote ego’s van keizers en bisschoppen een ding van alle tijden. Die hadden echt wel wat anders gevonden om elkaar mee te sarren dan de Tweenaturenleer. En waren er ook theologische conflicten nodig om de Sassaniden aan hun einde te helpen?

Ook het idee dat de Arabieren ‘ontdekten’ dat zij als afstammelingen van Abraham ook vielen onder Gods belofte van een talrijk nageslacht (check) en bezit van land (hé, nog niet check) en zo op hun veroveringen uitgekomen zouden zijn, lijkt de omgekeerde wereld. Het is toch doorgaans – om met Marx te spreken – de onderbouw die de bovenbouw bepaalt en niet andersom.

De Arabische veroveringen kwamen door de stammendynamiek op gang, leidden onverwacht tot enorme gebiedsuitbreiding, dankzij het ineenstorten van het Sassanidische rijk en het bijna ineenstorten van het Byzantijnse, en creëerden zo een situatie waar een religieuze legitimatie niet onwelkom was. Het zou anders wel héél toevallig zijn dat de Arabieren hun theologische ontdekking deden, nét vlak voor het moment dat twee grote wereldrijken door hun hoeven zakten en de consequenties mogelijk maakten.

Dat alles gezegd zijnde: Hulspas brengt zijn verhaal met verve, vlot, overtuigend en met veel details en heeft een invalshoek gekozen die een zonder meer verrassende kijk op de geschiedenis levert.

Full disclosure: ik ken Marcel persoonlijk, ben heel zijdelings bij zijn eerste boek over de islam betrokken geweest, maar niet bij dit boek, dat ik u desalniettemin van harte aanraad.

 

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Bijbel, Geschiedenis, Koran, Religie en getagged met , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

2 reacties op De nieuwe Hulspas

  1. FrankB zegt:

    “Ik denk niet dat hij gelijk heeft ….”
    Zou je dat kunnen toelichten? Want dit ene zinnetje vind ik veel interessanter dan de inhoud van al die theologische discussies die voor mij precies nul komma nul relevantie hebben (Jezus had één natuur, want hij was ook maar een mens – einde discussie wmb).

    “Die hadden echt wel wat anders gevonden om elkaar mee te sarren dan de Tweenaturenleer.”
    Dat bedoel ik nou. De relevante vraag is daarom hoe we kunnen voorkomen dat dergelijke grote ego’s rampen aanrichten; gegeven de klimaatverandering bepaald actueel.

    “lijkt de omgekeerde wereld.”
    Gaap. Laten we bij de psychologie te rade gaan. Mensen nemen eerst beslissingen (bv. om vanuit Arabië het Midden-Oosten enz. te gaan veroveren) en rationaliseren die vervolgens. Er zijn altijd wel theologen te vinden om een leuke rationalisatie te formuleren. En als die er niet zijn, bij gebrek aan gelovigen, zijn er wel ideologen die weer iets anders verzinnen.
    Dus nee, ik zie voor mijzelf niet veel redenen dit boek te gaan lezen.

  2. Nee echt, ook zonder de punten die de auteur wil maken is het boek meer dan lezenswaard. Plus natuurlijk dat rationalisaties minstens even interessant zijn als de werkelijke oorzaken (daar zijn we trouwens ook nog niet uit).
    Ik denk niet dat hij gelijk heeft om precies die redenen die ik aangeef: de theologische discussies hebben hoogstens een kleine bijdrage geleverd. Ze zijn niet beslissend geweest en ook daarzonder zouden de hoofdrolspelers wel iets te kijven gevonden hebben. De Sassaniden zijn helemaal zonder ten onder gegaan.
    En wat ik niet expliciet zeg – omdat Hulspas dat ook niet expliciet zo zegt – is dat wie het boek leest makkelijk zou kunnen denken: ‘Goh, als die Byzantijnen zich nu maar minder met religie hadden beziggehouden, hadden ze het wellicht overleefd.’

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.