Seculiere calvinisten

JPIIToen de heilige Johannes Paulus II Nederland bezocht, en er enige ophef was over een eventueel pauselijk excuus aan de joodse gemeenschap (naast de algehele ophef onder de katholieken zelf) trof ik in HP/De Tijd een artikel over dat onderwerp aan met de kop: “Nederlandse joden zijn net zo calvinistisch als Nederlandse katholieken.” Ik vond hem briljant en citeer hem nog regelmatig als ik Nederlanders probeer te karakteriseren voor buitenlanders.

Onder ‘calvinisme’ versta ik hier niet het geheel aan religieuze overtuigingen dat doorgaans onder die vlag ressorteert, maar een daarvan afgeleide attitude die vrijwel alle Nederlanders (zelfs een groot aantal westerlingen) in de ziel gegrift is: het idee dat persoonlijk gedrag en overtuiging met elkaar overeen dienen te komen, dat persoonlijke overtuigingen éénduidig dienen te zijn en het daaruit voortkomende gedrag dus min of meer consequent en coherent is (en dus eigenlijk ook voorspelbaar) en dat persoonlijke overtuigingen ook precies dát zijn: overtuigingen, iets waar de persoon in kwestie ooit bewust en met redenen omkleed voor heeft gekozen op grond van eigen, persoonlijke overwegingen van hem of haar moverende aard.

Die gedachten gaan eigenlijk altijd gepaard met het idee dat de inhoud van die overtuigingen beleden kan worden en dus mededeelbaar is (in taal): je kunt ze uitleggen of – erger nog – ergens opzoeken (in een boek bijvoorbeeld).

In werkelijkheid zijn de meeste mensen echter hypocriet (vanuit calvinistisch perspectief dan), inconsequent en incoherent en worden zowel hun gedachten als daden meerendeels ingegeven door emoties, ideeën en attitudes die hen door de omgeving zijn aangedragen. Die laatste worden min of meer onkritisch en goedbedoeld overgenomen. Dat heet ‘cultuur’: een geheel aan gedachten en gebruiken die niet zozeer weerspiegelen hoe mensen denken, maar hoe ze voelen.

Die calvinistische visie op ‘s mensens keuzen heeft tot gevolg dat hele volksstammen ervan overtuigd zijn dat reëel existerende moslims een meer of minder goed geslaagde realisatie zijn van wat zij aanzien voor de inhoud van de islamitische geloofsovertuiging. Wie de islam kent, kent de moslim, is dan – kort door de bocht – het adagium. Het is een beetje hetzelfde als menen dat wanneer je wilt weten wat Rooms Katholieken denken over het gebruik van voorbehoedsmiddelen, je dat het beste kunt navragen bij oudere vrijgezelle mannen in één bepaalde wijk van de hoofdstad van Italië. Dat voorbeeld laat – hoop ik tenminste – in één klap zien waar de denkfout zit.

Ik heb op dit blog regelmatig grappen gemaakt over de geseculariseerde calvinisten die Nederland bewonen. Die grap is serieus. Persoonlijk vind ik niets verkeerds aan secularisatie, maar het heeft wel nadelen als je het verkeerd aanpakt. Die zijn ooit het kortst samengevat door Jonneke Bekkenkamp, theologe op de UvA: “Als mensen niet meer nadenken over religie, geloven ze alles.” Dat is een waarheid als een varken: wie niet meer nadenkt over religie, verandert in een religieuze dummy en daar komen er steeds meer van.

Seculieren – waarmee ik in dit geval dus beslist géén overtuigde atheïsten of agnostici bedoel – hebben tegenwoordig geen idee meer hoe een religieus mens denkt, ze kunnen zich er niks meer bij voorstellen. Een wat algemeen “gelovigen zijn overtuigd van feitelijk onjuiste verhalen onzin en bereid om kritiekloos blindelings op het eerste gezicht onbegrijpelijke dingen alles te doen op grond van hun heilige schrift sprookjesboek” is het wel zo’n beetje. Zo’n groep kun je bijna alles wijsmaken over zo ongeveer elk geloof en het is dan ook helemaal niet raar dat er hele volksstammen dummies rondlopen met de meest eigenaardige overtuigingen over het geloof van moslims. Bekkenkamp in de praktijk: ze geloven alles.

Dat geldt niet alleen voor de gemiddelde seculiere burger. Het geldt ook voor een te grote groep moslims, die net zo calvinistisch zijn als voornoemde joden en katholieken. Het enige verschil tussen die te grote groep moslims en de seculieren, is dat de laatsten geen zin hebben om de inhoud van een Boek te volgen en de eerste juist wél; maar voor de rest menen ze allebei dat het Boek (of tenminste: hun bloemlezing daaruit) consequent en coherent, uit persoonlijke overtuiging, moet worden nagevolgd en dat die navolging ook beleden kan worden en dus mededeelbaar is, zo nodig zelfs opgezocht of nagevraagd kan worden.

Dat is een hoogst onislamitische, zelfs onreligieuze visie. De laatste maanden was in de media met enige regelmaat te lezen dat ontspoorde moslimjongeren inmiddels al binnen het tijdsbestek van een maand konden radicaliseren, zelfs als ze maar nauwelijks wat wisten van hun eigen geloof. Dat is natuurlijk uitslaande lariekoek: die jongeren zijn al geradicaliseerd, al lang voor het moment dat ze ervoor kiezen om het in een islamitische vorm te gieten.

Geplaatst in Geschiedenis, Religie, Samenleving | Tags: , , | 2 reacties

Slaan

Mag een moslim zijn vrouw slaan? Dat is een domme vraag natuurlijk. Mag een man zijn vrouw slaan? Wat denk u dat jongetjes van hun moeder leren? Nee natuurlijk. Wat denk u dat jongetjes van hun omgeving leren? Dat wie zijn vrouw slaat – op zijn minst – een loser is. Over echtgenoten die hun vrouw slaan, wordt geroddeld in de buurt. Een beetje vent – en welk jongetje wil dat nou niet worden? – houdt zijn handen thuis.

Maar domme vragen schijnen ineens niet meer zo dom te zijn als ze over de islam gaan. Waar moslims geen enkele moeite hebben met een verbod op het slaan van vrouwen, meent een groeiende groep islamitische rechtsgeleerden de laatste tijd dat een moslim zijn vrouw wel degelijk mag slaan, erger nog: het mag niet alleen, het móet mogen. Zo mijn goede vriend Marcel Hulspas, die in zijn vrije tijd nog wel eens wil bijbeunen als onbezoldigd mufti.

Marcels meest recente fatwa staat in het stuk Hoe Progressief is de Koran, dat ik aantrof op Sargasso. Het is een kritiek op een apologetisch werk waarin de auteur – Harris Zafar, een Ahmadiyya-moslim – zich wat al te gemakkelijk afmaakt van de vraag naar echtelijk geweld. Al te gemakkelijk, want hij gaat in het geheel niet in op dat ene koranvers (4:34, wie kent het niet uit zijn hoofd?) waarin wel degelijk staat dat een man zijn vrouw mag slaan. Als allerlaatste redmiddel weliswaar, maar toch: het stáát er.

Dat vers is een bekend struikelblok, want pogingen het onschadelijk te maken door middel van exegese zijn tot dusverre eigenlijk alleen uitgekomen op de constatering dat het inderdaad pas als laatste redmiddel wordt genoemd en dat de gekozen werkwoordsvorm in ieder geval niet toestaat dat het een ongebreideld erop los rammen wordt. Die conclusie is zelfs voor wie het vers letterlijk opvat onvermijdelijk, maar neemt het struikelblok allerminst weg.

Alle andere vormen van uitleg wijzen er alleen op dat het wel eens ingewikkelder zou kunnen liggen. Zo heeft het gebruikte werkwoord voor ‘slaan’ zeker 10 verschillende betekenissen, varierend van het letterlijk ‘slaan’ (van voorwerpen, personen of lichaamsdelen) tot het ‘inslaan’ van een weg, het ‘trekken’ van een vergelijking, het ‘voorhouden’ van een voorbeeld, het (zowel weg- als aan-) ‘brengen’ van berichten, het ‘optrekken’ van een muur, het ‘doortrekken’ van land en het ‘omslaan’ van textiel, waarbij dat laatste doorgaans een metafoor is voor het bedekken met schaamte en oneer en eigenlijk helemaal niet op een stuk stof slaat.

Dat heeft echter niet geleid tot een heldere en éénduidige alternatieve lezing, zo één waar zelfs de leken-toehoorder van zegt: ‘Oh, zit het zó!’ Dat komt omdat die betekenissen zo verschillen. Het werkwoord komt wel 55 keer voor in de koran, maar in 24 verschillende vormen. Elke vorm komt hoogstens 4 keer voor op één uitzondering na: de vorm die slaat op het voorhouden van een voorbeeld of vergelijking, die 8 maal voorkomt. De vorm die in vers 4:34 staat, is daarentegen uniek. Geen bijster rijke bron voor lexicografen om mee aan de slag te gaan en het blijft dus onduidelijk wat er precies bedoeld wordt. Maar de conclusie dat het niet exact duidelijk is, daar houden sommige mufti’s niet van.

Ondertussen zou het wijdverbreid negeren van de letterlijke interpretatie van het vers ons niet moeten verbazen. In de bijbel staat dat je geen varkensvlees mag eten, maar niemand valt erover als meneer pastoor een broodje ham eet. Er staat ook in dat je je opstandige zoon moet laten stenigen, maar de Talmoed wijst er met gepaste trots op dat die regel nog nooit in de hele geschiedenis van het joodse volk is toegepast. De straf op overspel is in de koran eenzame opsluiting of geseling, maar in de islam is dat steniging geworden. Een straf die bovendien tot de 20e eeuw nooit werd toegepast zolang de islamitische rechtspleging maar ordentelijk werd uitgevoerd (op 1 geruchtmakende uitzondering na). Datzelfde geldt trouwens ook voor het stenigen van overspelige vrouwen in het jodendom.

Het komt dus wel vaker voor dat de schrift het ene lijkt te zeggen terwijl de geloofsgemeenschap het andere doet. Daar zijn doorgaans goede redenen voor. Zo hebben moslims naast de koran ook hun verzameling van traditionele anekdotes om uit te putten en daar vloeit een mooi argument uit voort: de profeet Mohammed heeft nooit één van zijn vrouwen geslagen. Hulspas maakt daar korte metten mee:

we weten helemaal niet of Mohammed nooit een vrouw heeft geslagen. Het feit dat de traditie zoiets niet vermeldt, betekent nog niet dat hij het niet heeft gedaan. Dit is ethiek uit het ongerijmde.

Nou… Daar is wel wat aan kanttekingen bij te plaatsen. Die traditie is namelijk – en dat weten moslims ook – voor 99% verzonnen. De Oezbeek Bukhari, één van de meest gezaghebbende verzamelaars van anekdotes over de profeet, zou meer dan 600.000 verhalen hebben geïnventariseerd, om er uiteindelijk in zijn verzameling slechts 7.275 op te nemen als ‘betrouwbaar’ (ok, 98,8% dan…).

De reden voor dat vele verzinnen ligt in de vele partijen en facties die een rol speelden in de vroege geschiedenis van de islam: de – door velen gehate – Umayyaden, de medestanders van Ali – de latere Sji’ieten, de extremistische Kharijieten, supporters van tegenkalief ibn Zubayr, maar ook koekenbakkers die het wel profijtelijk vonden om de profeet uitspraken in de mond te leggen over de vele voordelen van het eten van koekjes.

Geen onderwerp werd geschuwd in deze jungle van verhalen. Ook het huiselijk leven van de profeet, zijn echtelijke ruzies incluis, ging uitgebreid over de tong en daar viel ook een boel over te vertellen, of te verzinnen zo u wilt. Geen enkele van die verhalen – ook de verzonnen niet – heeft ooit gemeld dat de profeet zijn hand aan zijn echtgenotes zou hebben geslagen. Kennelijk heeft niemand – ook mannen die hun vrouwen wél sloegen – er belang in gezien de profeet voor zijn karretje te spannen.

U herinnert zich wellicht het verhaal over Aisha die op haar zesde werd uitgehuwelijkt aan de profeet. Een verhaal dat enthousiast is doorverteld door oude bokken die wel een (te) groen blaadje lustten (en islambashers natuurlijk). Dat dat bij het slaan van vrouwen nooit is gebeurd, en zelfs niet is verzonnen, is dus wel degelijk significant.

Er zijn wél anekdotes die de profeet voorschriften in de mond leggen over het slaan van vrouwen en die bepalen zonder uitzondering dat er – op zijn minst – beperkingen aan zijn dan wel dat het integraal verboden is (dat niet melden is trouwens ook een omissie van Harris Zafar). Logisch dus dat moslims in de regel het slaan van vrouwen verboden achten. Dat er in de koran iets anders lijkt te staan, is niet relevant en is het dat ook nooit geweest.

Ik kan het eindeloos blijven herhalen: de koran is de islam niet, de traditie is ook de islam niet. Zo denken alleen fundamentalisten. En geseculariseerde calvinisten die in hun vrije tijd mufti in de amateurklasse spelen.

Geplaatst in Koran, Religie | Tags: , , | 10 reacties

Kikker in je bil

BorjeKaboutar

Een Isfahaanse duiventil

Eigenlijk ben ik wel tevreden: mijn vorige stukje werd door velen opgevat als 1 april-grap, al waren er wel bij die even twijfelden. Tijdens mijn vakantie werd ik in ieder geval door één van mijn meest kritische vrienden ge-appt: ‘Dat van die varkens, is dat serieus?’

Ja, dat was dus serieus: ik heb het hele verhaal van A tot Z uit mijn duim gezogen en er voor de zekerheid – afgezien van de publicatiedatum zelf natuurlijk – zeker vijf aanwijzingen in gestopt: de universiteit van Alba, de juiste schrijfwijze van wat in zowel Spanje als Nederland wordt uitgesproken als ‘Alva’; onderzoeker Carlos Fitz-James Stuart, de naam van de huidige hertog van Alva; professor de Geus, die natuurlijk nergens anders kan wonen dan in Brielle, oftewel: Den Briel, en tenslotte het slotcitaat over ‘dat je je oude bril waar je altijd al door gekeken hebt verliest’. Lees verder

Geplaatst in Erfgoed, Geschiedenis, Religie | Tags: , , , , , , | 6 reacties

‘Varkensvlees zette Europa op voorsprong’

VarkenHet is één van de grootste raadsels van de afgelopen eeuwen: hoe het mogelijk was dat de westerse wereld, die tijdens de Middeleeuwen op het gebied van wetenschap enorm achterliep op het Midden Oosten, vanaf de Renaissance die achterstand niet alleen inhaalde, maar tot op de dag van vandaag een leidende positie inneemt.

Medewerkers van de Faculteit voor Metabole Fysiologie van de Universiteit van Alba (Spanje) denken nu een verklaring gevonden te hebben voor dat fenomeen in een verschil in voedselpatroon. In Europa werd varkensvlees gegeten, maar in het Midden Oosten niet.

Lees verder

Geplaatst in Geschiedenis, Wetenschap | Tags: , , , | 12 reacties

Hy droegh onse smerten

Er zijn niet veel gedichten van drieënhalve eeuw oud die mensen nog kennen, maar een gedicht van dominee en dichter Jakob Reefsen (beter bekend als Revius, 1586-1658) is vandaag een goede kandidaat. Lees verder

Geplaatst in Erfgoed, Geschiedenis, Religie | Tags: , , , , , | 3 reacties

Vasten

JudaskusDe Kopten hebben het begrepen: vasten. Vandaag is het Witte Donderdag. Voor de oningewijden: dat is de donderdag voor Pasen en de dag waarop in de kerkelijke kalender het Laatste Avondmaal plaatsvindt.

Het is ook de dag waarop, ná dat Laatste Avondmaal, het lijdensverhaal, de Passie, begint met de arrestatie van Jezus in de Hof van Olijven. In het verhaal van die arrestatie zit een detail dat in vrijwel alle talen uit – voorheen – christelijke gebieden een woord heeft achtergelaten: de Judaskus.

Lees verder

Geplaatst in Geschiedenis, Religie | Tags: , , , , | 5 reacties

Kassandra

FlipDyke01Flip van Dyke heeft er de brui aan gegeven. Dat zegt u wellicht niets, maar dat is een ramp van nationale afmetingen. Het betekent namelijk dat we nu voor wat betreft de berichtgeving over de aantallen vluchtelingen en asielzoekers die ons land binnenkomen aan de heidenen zijn overgeleverd. Letterlijk, met alle negatieve bijbetekenissen die daaraan vast zitten: heidenen, niets minder.

Flip van Dyke heeft de afgelopen jaren met grote regelmaat stukken op het internet gepubliceerd over de juiste aantallen asielzoekers en vluchtelingen die ons land binnenkwamen. In al die stukken zat één kaarsrechte lijn: journalisten en andere media, ministers en andere politici lichten ons consequent verkeerd voor over die aantallen.

Lees verder

Geplaatst in Politiek, Samenleving, Wetenschap | Tags: , , , , | 3 reacties